ЗИНДАГИНОМА

ФИРӮЗ БАҲРОМ БОБОЕВИЧ  (01.11.1939 – 25.09.1994), маъруф бо номи Баҳроми Фирӯз, дар шаҳраки тоҷикнишини Нурато, наздики шаҳри Самарқанди бостонӣ, дар хонаводаи зиёӣ чашм ба олами ҳастӣ кушодааст. Айёми кӯдакиаш дар деҳа – зери сояи дарахтони осмонбӯси боғи мушаҷҷари бобояш, ки пеш аз инқилоби шуравӣӯро чун яке аз давлатмандони маъруфи шаҳри Самарқанд мешинохтанд, сипарӣ шудааст ва замоне ки синну солаш ба даврони мактабхонӣ расид, зарурате пеш меояд, то ба рустои кӯҳистонии падар – Устук ҳиҷрат намояд ва он ҷо таҳсилоти ибтидоӣ ва миёнаи худро ҳосил кунад.

Дар деҳаи Устук, Баҳроми кӯчак – нависандаи оянда, дар симои рустоиёну пайвандони хеш азобу уқубатҳои ҳаёти сахту фақри аҳли деҳ, зиндагии бенавоёнаи пурмашаққати деҳқонон ва беҳуқуқии онон, муносибати фимобайни табақоти иҷтимоӣ ва суиистифода аз қудрату мансаб, фуқдони қонуну қавонини кишварӣ ва адами шинохти фард ба унвони инсонро дидаву чашида баъдан дар нигоштаҳояш чунин ёдовар шудааст: “...агар дар деҳа кони тилло набуд, дар солҳои ҷанг ва баъди ҷанг, кулли мардуми он атроф аз гуруснагӣ талаф гаштанашон як амри воқеӣ буд. Аммо мардуми бенаво баҳору тобистону тирамоҳҳуқуқи заршӯӣҳам надоштанд, ғуломони колхоз буданд. Онҳо фақат дар зимистони қаҳратун аз кори колхоз фориғ гашта заршӯӣ мекарданд”.

 Шавқи омӯзиши илму фарҳанг ва касби машғулият Баҳромро хеле зуд – баъди ба итмом расонидани мактаби ҳафтсолаи деҳа ба маркази куҳани илму фарҳанг – шаҳри Самарқанд овард. Он замон дар яке аз маконҳои хушманзару зебои таърихии Самарқанди бостонӣ – Даҳбед, таълимгоҳе бо номи “Омӯзишгоҳи педагогии тоҷикӣ” фаъолият мекард. Дар он донишҷӯён аз шаҳри Самарқанд ва навоҳии гирду атрофи вилоят ба таҳсил фаро гирифта мешуданд. Устодону омӯзгорони ин даргоҳи мӯътабар шогирдонро тавассути имтиҳони хаттиву шафоҳӣ интихоб ва қабул мекарданд.

Якуми сентябри соли 1952 дар бинои рақами дуюми омӯзишгоҳи педагогии шаҳри Самарқанд, дар болои дари яке аз синфхонаҳои таълимӣ, ки курси 1, гурӯҳи “А” навишта шуда буд, дар сари мизи таҳсилии радифи аввал Баҳроми хурдсол бо Раҳмат ном писаре аз ноҳияи дигари наздики Самарқанд ҳамнишин буд, ки он рӯз расман айёми таҳсили ҷадиди нависандаи оянда ба шумор гирифта шуд. Ин ду навраси ҳамсабақу ҳаммизу ҳамхостаи мушобеҳ ба зудӣ ба ҳам унс гирифтанд, ки баъдан ин дустӣ ҳардуро ба як ҳуҷраи хобгоҳ, воқеъ дар кӯчаи Сӯзангарони Самарқанд барои ҳамиқоматӣ овард. 

Дандонҳои резрези садафӣ зери табассуми бебоки бачагона, абрувони паҳни парқалоғӣ, мӯйҳои пурпушту парешону сиёҳ, пусти сафеди ҳануз офтобнахӯрда ва чашмони бодомии ҳамешахандони Баҳром аз кучактарин, яъне 13 сола будани шогирди омӯзишгоҳ далолат кунад ҳам, серғайративу чолокиву зиракиаш симои вайро аз ҷиддияту ҳадафмандиву пойдории дар ботинаш маҳфуз ошкор менамуданд. Одобу ахлоқ, рафтору гуфтораш аз мутолиаи зиёди ӯ дарак медоданд ва шавқи аз худ кардани мероси безаволи гузаштагон, таълифоти классикони барҷастаи адабиёти ҷаҳон ва осори шоирону нависандагони муосир дар дилу дидааш дар ҳадде ҷой доштанд, ки ӯ шабҳои донишҷӯиашро ба хондани онон рӯз мекард. Қудрати зеҳниаш ӯро то андозае ёварӣ менамуд, ки метавонист дар як шабонарӯз асари калонҳаҷмро бидуни мушкилӣ мутолеа намуда, аз ин суханварон барои хеш иродату эътиқод, бардоштҳои афзун ва натиҷае ҳосил созад. Ҳамзамон тамоми нерӯ ва тавоноиашро ба омӯзиши дарсҳои даврагии таълимгоҳ бахшида, аз сари садоқату ихлос ҳамаро ба коми дониш ҳавола менамуд. Натиҷаи ин дилбастагӣ ба адабиёт ва фарҳанги милливу ҷаҳонӣ буд, ки дар кӯтоҳтарин фурсат дар омӯзишгоҳ Баҳроми шогирдро аз донишҷӯён то устодон ҳамчун фарди адабиётдӯст ва соҳибфазилат эътироф намуданд. 

Дар омўзишгоњи омўзгории Самарқанд тавассути дарсњои устодони ҳирфаӣ Наимов (адабиёти тоҷик ва роњбари курс), М.А.Хамперова (забон ва адабиёти рус), Валихўљаев (риёзӣ), Муллоќандов (физика), Ќурбонов (биология), Мўњтарамов (љуѓрофия) ва Солиев (забони модарӣ) ҷаҳонбинии донишҷӯён дар тӯли сол ба куллї таѓйир ёфт. Наќши устодони ин даргоњ дар ташаккули шахсиятњои комил ва таълими њаматарафа, мусоидат ба тањаввулу таѓйироти фикриву зењнии донишљўён муассир афтод ва метавон бо боварї изњор дошт, ки мањз дар њамин даргоњ, Бањром Фирўз ва њамсабаќони ў, аввалин дарси худшиносиву худогоњии миллї ва маънавиро омўхтанд, то тавассути бардошту андўхтањои хеш ба сўи асолати инсонї, маънавї ќадамњои устувор гузоранд.

Баҳроми навҷавон давоми чаҳор соли тањсил зери рањнамоии устоди худ Мария Аванесовна Хамперова – зани оқилу њалим ва ширинзабону хушмуомила, забони русиро комилан аз бар кард ва ин афзалияти дониши забонии ў боис ба фарох гаштани доираи мутолеот ва дилбастагии бењад ба адабиёти рус гардид. Дар натиља он орзуву њавасе, ки дар айёми бачагиаш нисбат ба эљодиёти адибони машњури рус ва фарњангу маорифи урупоӣ дар дил мепарварид, тавассути устодони дилсӯзу сахтгиру донишманд шарафёб гашт. Дар дарсњои омӯзиши забону адабиёти рус, мутолеоти санъату фарҳанг ва таърихи маданият бо муаллимон бањсу мунозирањо ороста аз ин роњ донишу маълумоти хешро рољеъ ба фунуни мазкур такмил менамуд. Бо њидоят ва дастгирии устодони адабиётшинос Бањроми љавон ба хондани асарњои адибони шӯҳратманди рус ва ҷаҳон пардохта, аз ин роњ ба шинохти афкори адабии суханварони олам роњ кушод.

Дар муддати кўтоњи тањсил бештари осори нависандагони муосири тољик, шоирони классики форс ва муҳаққиқон ва таърихнигоронро аз даврони куњан мутолеа намуда дар мањфилњои шинохти осори адабӣ ва базму љамъомадњои байтбаракгуӣ пайваста ширкат варзида њамчун донишљўи фаъол дар аксари мусобиќањои илмї-амалӣ пирӯз мегашт. Бешак, метавон гуфт, ки њамин марњилаи мутолеотии зиндагонии Бањроми љавон ба рўи вай дунёи шоирӣ, нависандагї, эљодкорӣ ва дар оинаи бадеият шинохтани њастии оламро боз намуд. 

Истеъдоди табиї, ҳуши халлоқона, санъат ва суръати тезу равони китобхонии Бањромро устод Наимов зуд кашф намуда, ба дониши бадастовардаи он бањои баланд дод. Ин мањорати китобхонии ў боиси дӯстии самимии мустаҳкаме байни устод ва шогирд гардид. Бањроми хайрхоњу саховатманд ба устоди азизу дўстдоштааш, ки он замон чашмонаш камќуввату хира шуда буданд ва мутолеаи зиёд метавонист вазъияти чашмони дардмандро муташанниҷ гардонад, њамчун рамзи икрому эњтиром китобњои бадеиро барояш дар манзилаш мехонд, то устодаш аз нотавониаш азият нашавад. Шаби аввали китобхонӣ устод Наимов китоби С.Айнї “Ѓуломон”-ро интихоб намуд, ки хондани онро дар муддати кӯтоҳ ба итмом расониданд. Ин “маҳфили мутолеаи китоб” боис шуд, ки ҳар шом Баҳром бо дўсташ Раҳматҷон дар андак фурсат китобњои зиёдеро (достону романњо) яке паси дигар ќироат намуда, рољеъ ба онњо бо њамдигар бањсу мунозирањои адабиву бадеї ташкил намоянд. Бањром, он замон, ба таъбири маъруф ба “касалӣ”-и китобхонї гирифтор шуд, ки ба ќавле ин “маризї” то охири умраш ӯро раҳо накард.

Донишҷӯён дар он айём зиндагии сахти фаќирона доштанд ва аз назари молӣ-иќтисодї мушкилоти фаровоне рўи онон ќарор дошт. Аз деҳа, аз хонаводаҳояшон, дар халтаҳо нони хушк меоварданд ва ғазоашон, асосан, њамин чойю нону қанд буд... Ҳар сол тирамоҳон ду моҳ ба пахтачинӣ мерафтанд ва аксаран то миёнаҳои моҳи декабр дар сармои шадид бидуни либоси гарму пойпӯши муносиб бо азобу уқубати таҳаммулнопазир пахта мечиданд. Пули ночизе, ки бар ивази музди кори донишҷӯ медоданд, танҳо ба хӯроки нокомил мерасиду тамом…

 

Дар поёни соли охирини таҳсили омӯзишгоҳӣ, қабл аз имтиҳони хотимавии давлатӣ, Бањром бо як санҷиши ҷиддӣ – бо хурдагириву бюрократияи беинсофии он замон бархўрд кард. Рӯзҳои таътилии иди май чор-панҷ нафар ҳамсабақон ба деҳотҳои худ рафта, дар роҳпаймоии 1-Май ширкат наварзиданд. Баъди бозгашт ҳамаи шарикон ба унвони дастовез ба мудири қисми илмӣ Орифӣ чор-панҷ килоӣғулингу мавизу биринҷ оварданд, вале Баҳром ин корро бар худ раво надид ва ин боиси мушкилот барои худаш гашт. Рӯзи панҷуми май мудир ӯро ба утоқи идориаш даъват намуда ба истинтоқ шурӯъ кард, ки чаро ӯ дар чунин як маъракаи сиёсиву якдилӣ ширкат накардааст. Мудир ин рафтори Бањромро нишони нопойдории маънавӣ ва ихтилоф ба ѓояњои замон унвон намуд. Њамин гуна, пайваста дар иртибот ба ин мавзўъ вайро таҳқиру таҳдид мекард.

Баҳром, ки падари маорифпарвараш аз бачагӣ ўро дар рўњияи росткориву ростгуї ва ростќавлї тарбия намуда буд, дар рӯ ба рӯи чунин ҳуҷуми ноадолатона хомўш монда натавонист ва иллати ин ҳамларо дар фароҳам наовардани дастовез аз деҳа шумурд. Падараш – шахсияти фарҳангӣ, дар идораи минтақавии омӯзишу парвариш кор мекард ва танҳо ӯ таъминкунадаи хонаводаашон буд, чун модараш се бародару хоҳарони Баҳромро ба воя мерасонид. Музде, ки модар аз кори колхоз ба даст меовард, хеле ночиз буд ва он бо дастмузди ҳамсараш ҳам барои зиндагонии оддии хонавода кофї набуд. Бояд гуфт, ки дар он солҳои пас аз ҷангӣ чунин серию пуриро касе барои худаш раво намедид, ба истиснои раиси колхоз ё дигар мансабдори ноњия, ки аксаран аз њисоби дигарон чунин шароитро ба хештан муњайё намуда, боз нисбати мардуми оддї љабрњоеро раво медиданд. Дар натиља Бањроми љавони бебок њаќиќатро ошкор намуд ва њар чї дар андаруни ќалби соддаи бачагонаи худ дошт, бемуҳобот бурун овард, то асрори ин њама мунофиќиву њасудиву тамаъкорињо фош шавад.

 

Орифӣ аз шунидани ошкоргӯиҳои Бањром нороҳату асабонӣ шуда пас аз ду рӯз шӯрои омўзгоронро даъват намуда масъалаи муҳокимаи Баҳроми донишҷӯро дар назди мудири омӯзишгоҳ Юнусӣ гузошт. Дар ниҳоят хулоса чунин буд, ки ӯ сазовори касби омўзгорї нест ва бояд аз сафи донишҷӯён ихроҷ шавад... Ин дар ҳоле буд, ки Бањром чаҳор сол дар таълимгоњ бо бањои аъло хонда, шогирди аввали омӯзишгоҳ буда аксаш дар сафи болоии тахтаи аълочиён ќарор дошт ва фақат чанд рӯз то имтиҳони ниҳоии давлатӣ боќї монда буд... Мутаассифона он устодоне, ки дар тўли чањор соли таҳсил аз дониши ӯ мамнуну сарфароз нисбаташ суханњои хуб мегуфтанд ва њатто аз њузураш ифтихор доштанду њамеша таҳсинаш мекарданд – ҳама хомӯш ва сарафканда буданд… Албатта, ин њам гуноњи онон набуд, чун бар асоси иттињом бар масоили сиёсї дар он айём њар кор шуданаш имкон дошт ва њатто дар њоли пуштибонї метавонистанд љонибдорон ё муаллимони тарафгирро њам муттањам ба ихтилоф дар низоми сиёсии давр кунанд. Њамчунин, дар он айём одат чунин буд, ки аз пешниҳоди сарвари идора сар печидан баробари тарки кори он идора буд… Ёдашон ба хайр, танҳо устодон – Хамперова ва Наимӣ, оҷизона аз Шӯро рањму шафќат ва мењрубонї барои ӯ талаб карданд.

Ана, аз ҳамон айём дар сиришти ӯ нафрат ба ноҳақиву ҳаромхӯрӣ, фасоду беадолатӣ, зулму ситам, дурӯғу дағо гӯё махлут гашта бошанд, дар ҳар як ҳикояву қиссааш алайҳи ин гуна хабисон қалам мекашид, симои манфури онҳоро ба мардум ошкор менамуд.

Новобаста ба чунин тазодњо ва бархўрдњои маънавї соли 1957 Бањром Фирўз муваффаќ бар он шуд, ки омӯзишгоҳи педагогии шаҳри Самарқандро хатм карда, барои идомаи тањсил ба шањри Хуљанд роњхат бигирад. Ҳамон сол мавсуф ба бахши таъриху филологияи Институти давлатии педагогии ба номи С.М.Кирови шаҳри Ленинобод – ИДПЛ қабул шуда, тањсилашро идома дод.

 

Дар айёми тањсил  Бањроми љавон њамчун донишљўи пурњарорат, боѓайрат, фошгў ва љасур шинохта шуда, баробари ин њаргиз зимоми фурўтанї ва хоксориро аз даст намедод. Кам-кам, дер-дер табассум мекард, аммо ба њељ ваљњ табассуми сохта, хандаи дилу-бедилон надошт. Суханашро – хоњ талх бошаду хоњ ширин – даставвал аз ѓалбери аќлу њуш гузаронда, баъдан ба забон меовард. Аз гирумон, нишастухез ва нињоду хулќу атвораш яќин буд, ки аз бисёр баду неки љањон огањї дорад. Ваќте њарф мезад, барои истинод бар воќеияти суханаш на фаќат аз Рўдакию Фирдавсї, Њофизу Саъдї, Хайёму Мавлонои Румӣ ва ё Айнию Лоњутию Турсунзода, балки бештар аз осори файласуфон ва риёзидонњои љањон ќитъаву иќтибос, санад ва далел меовард. Китобҳои дар айёми тањсил дар омўзишгоњ хондааш дар зеҳнаш амиқҷой гирифта ва барои тањсил дар донишгоњ хеле кўмак мекарданд.

 

Замони таҳсил дар донишгоҳ барои Баҳроми навҷавон беҳтарин солҳои ҷавонӣ буд. Дарсу имтиҳонҳо барояш ба осонӣ ба даст меомад, чун таҳкурсии сангин бо пояҳои маҳками дониш дошт ва айёми фориѓ аз мутолеа ва тањсилро ба тамошои филмномањои мустанади пурмаънї ва пурбор ва дидани маконҳои таърихии вилоят масраф мекард. Ҷавонӣ барои Бањром њамин гуна бо хушї мегузашт...

 

Аммо њаёти ширин дар пай гоње талхиву нокомињо низ дорад. Соли сеюми таҳсил – 1960, модари меҳрубонаш – Мусулмонова Ҳикматой нобаҳангом дунёро тарк кард, ки ин як зарбаи ногаҳонии қисмат ба сари ӯ буд. Марги модари бофарҳангаш, ки он солҳо дар Донишгоҳи Қазон унвони устодиро касб карда муаллимаи мактаби деҳот буд, барояш сангинтарин бадбахтӣ ва фоҷеаи хонаводагӣ гардид, ки Баҳроми бисту як соларо комилан аз пой афканд ва ӯ дар фикри бародару хоҳарони бесаробон монда ќарор гирифт. Ин фоҷиаи сахти зиндагӣ ўро ба сўи он кашонид, ки дар нињодаш хоњиши ба дења баргаштан бо мақсади кӯмак ба пайвандонаш ва ќарор доштан дар канори падарашро бедор кард.

Бањром мехост, барои ба камол расонидани хоҳаронаш Норбӣ, Рӯзигул ва бародараш Сафар саҳм гузорад, вале падари орифу фозил ӯро аз ин ният баргардонд ва бо қатъият хостори идомаи тањсил ва талаби такмили дониши ӯ шуд. Падар кулли масъулияти тарбияи фарзандонро бар дўши худ гирифт, то Бањром шахсияти бомаърифат ва донишвар ба камол расида, оянда баробари асои пирии падар шудан, рањнамову њидоятгари бародару хоњарони хеш гардад.

Марги модар ба дили ҷавону ҳассоси Баҳром чунон ханҷар кашид, ки солҳо ӯро мариз намуд ва танҳо саргармии таҳсил каме ӯро аз даргирии фикриву маънавӣ наҷот медод. Баъдан, Баҳром Фирӯзи шоир, барои модараш шеъри пурэҳсосу пурдардро мегӯяд, ки дар он тамоми ҳиссу афкор, камбуди меҳру муҳаббати модарӣ, эњсос ва замонњои танњоиашро равшан таҷассум намуда, хонандагонро аз бедавоии дарди худ огоҳ мекунад:

 

Нигоҳи ростгӯю ростхоҳи ту маро ёд аст,

Нигоҳе, ки ба умри ман нумӯи ростӣ додаст.

Нигоҳе, ки нахустин раҳбару устоди ман буд он,

 

Нигоҳе, ки ба чашмонам аз онҳо меҳр афтодаст. 

Њамин тавр, Бањроми љавон шеъргӯиро солҳои донишҷӯӣ дар мањфили “Адибони љавон”, ки пайваста ширкаткунандаи фаъоли он буд, шурӯъ мекунад. Дар он айём нахустин мањсули эљодашро барои баррасии умум муаррифӣ карда навиштаҳояшро аввалан аз ордбези мањфил мегузаронд ва баъдан ба назди устоди маъруфаш, нависандаи барљастаи тољик – Рањим Љалил мебарад, то аз ӯ њусну ќубњи ашъори шогирдонаашро шунавад. Устод Р.Љалил шеъри нахустини Бањромро бидуни ягон тањрир, њатто ба таъбире нуќта-вергулашро нарасида маќбул медонад ва дере нагузашта он шеър дар сањифаи “Ленинободи адабї”-и рўзномаи вилоятии “Њаќиќати Ленинобод” ба табъ мерасад.

 

Соли 1962 баъди хатми донишкада устодон ќобилияту истеъдоди ўро ба эътибор гирифта ҳамагон тавсия мекунанд, ки Баҳром Фирӯз дар кафедраи адабиёти донишкада ба кор оѓоз намояд.

Ин боварї ва эътимоди устодон нисбати муаллими ҷавон буд, ки ў камари хидмат бештар ба таҳқиқи амиќи адабиёт ва адабиётшиносї ва ба тадриси шавқовару ҷазбноки забони тоҷикӣ мебандад. Илму маърифати назарии хешро дар таљрибаи омўзгорї ва эљодиаш самаранок истифода мебарад ва дар муддати кўтоњи фаъолият дар кафедраи адабиёт ба каломи бадеъ бештар дил баста, бо арбобони илму санъату фарҳанг ва адибону нависандагони баркамоли њавзаи адабии Хуҷанди бостонӣ ба вижа Рањим Љалил, касбомӯзӣ менамояд. Аз ин устоди сахтгиру мењрубон дарсњои зеҳниву сайри маънавї омӯхта, роњи эљодии хешро бо чароѓи њидояти устод мунаввар месозад.

Бо њамин мављи сарнавишт, бидуни ягон тадбири ташкил, Бањромро ба як самт мебурд, ки дар он боди адабиёту фарҳанг бо қудрати шадид мевазид ва шоири ҷавонро ба гирдоби худ мекашид.

Худи Баҳром Фирӯз он бодро чунин тафсир намуда буд: “Дар љавонї њар яке андаке шоир аст. Агар феълан шеър нагўяд њам, эњтирос ва шавќу завќи љўшоне дорад. Ин эњсоси сўзон мубтадои њар як эљодкорию бунёдкорї аст. Ман њам дар љавонї як љуволи пур-пур аз орзу будам. Он солњо ќариб нисфи донишљўёни факултети филологии дорулфунуни шањри Хуљанд адибони њаваскор ба шумор мерафтанд. Вале дар дили ман нисбат ба шеъру шоирї орзуњои дигар устувортар буданд. Ин ќисса дароз аст ягон бори дигар, чун мавридаш ояд мегўям. Хуллас, ман ба касби шеър машѓул шудам. Сараввал устод Рањим Љалил ва сониян устоди шодравон Боќї Рањимзода ва инчунин дигар шоирони он давр дасти маро гирифта дар ин љода басо дилпуриам бахшиданд”.

Аз соли 1962 то 1964 ӯ дар донишкадаи шаҳри Ленинобод дар бахши филологияи тоҷик дарси адабиёт мегуфт. Баробари тадрис шавќи шеър гуфтан ва њисси сурудан њаргиз ўро тарк намекард ва натиљаи парвариши њамин эњсос ва отифаи олии эљод буд, ки мањсули ќалами Бањроми љавон дар моҳномаву рӯзномаҳо интишор мешуданд.

Шоири тозагомгузор ишќу муњаббати софу беѓубореро дар дил мепарварид ва њамин гуна пайваста ишќро тараннум мекард. Мењру муњаббат ба оила, зиндагї ва халќу ватан барояш парвозњои баланди эљодї ато менамуданд.

Баҳром Фирӯз солњои устоди донишгоҳ буданаш ба яке аз духтарони зеботарини шаҳри Хуљанд ошиќи шайдо шуд. Нозанине, ки қалб ва ҳушу таҳаммулашро рабуда буд, донишҷӯи ҳамон донишкада, шогирди бевоситаи худи ӯ буд. Падару модар ва хешовандони духтар ба ањду паймон ва висоли ин ду љавон монеъ шуданд ва ҳатто ба кўча баромадани донишҷӯйро манъ карда буданд.

 

Бањроми ошуфтадил як муддат мисли Маљнун мушаввашу хотирпарешон гашт, вале дар яке аз рўзњои бањор мошини боркашро киро намуда, ба он ҳамаи гулњои тару тоза будаи шаҳрро харидорӣ карда, ба манзили мањбубааш равон шуд. Аз шурӯи тангкўчаи хиёбони аслӣ то остонаи дари њавлӣ як бордон мошин гулро њамчун пояндоз андохт ва замоне, ки нависандаи мањбуб Рањим Љалил, шахси баруманди шаҳри Хуҷанд, бо як гурўҳ устодон, зиёиён, фарҳангиён ва хешу пайвандони Баҳром ба хостгории дилбараш омаданд, падару модар ҳеҷ чорае ғайр аз ризоят ба арӯсиро надоштанд.

Дар натиљаи ба қисмат таслим шудани волидайни арўс, 4-уми январи соли 1964 ин ду љавони дӯстдор ба висоли њамдигар расиданд, ки баъдан Баҳром Фирӯз инро ба шакли ќиссаи љаззоб дар повести “Рухсора” ба шоистагї таљассум намудааст.

Худи адиб бобати повести “Рухсора”, ки ҳанӯз ҳам маҳбубияти хосае хонандагонро дорост, чунин гуфта буд: “Баъзе адибон мегўянд, ки саргузашти худро њаргиз навишста наметавонанд, воќеъаи ба он монандро менависанд. Баъзе баръакс, саргузашти худро хамеша бо иштиёќ менависанд ва аз фошофош баён кардани он намењаросанд. Ман бештар ба гурўњи дуюм тааллуќмандам. Аммо танњо саргузашти як нафар инсон, бе обу ранги тахайюл њаргиз асари бадеъ нахоњад шуд.

 

 Дар тўли бештар аз бист соле, ки ба наср машѓулам, достону њикояњо навиштам, ва њамин чизро њис кардам, њар воќеъае, њар сюжете агар андаке ба саргузашти ман монанд бошад ё аз саргузашти худам бошад, дар он ќалами ман бисёр озодтар аст. Яъне сухани навиштаи ман гиротар аст, самимитар мебарояд ва дар ниҳоят, дар ин нигошта муваффаќият меёбам. Ќиссаи “Рухсора” њам муњаббати љавонии ман буд. Инро бисёр њамсолони ман медонанд ва шояд аз њамин сабаб бошад, ки ба љавонон писанд омад ва имрўз њам ба шавќ мутолиа мекунанд”.

Дар заминаи амалї шудани орзуњои руъёбори хеш Баҳроми болупар бадастоварда, гоми баъдиро барои тасхири кори дўстдоштааш – адабиёт гузошт ва тасмим гирифт, ки ба шаҳри Душанбе кӯч бандад, чун имконоти омӯзиш ва таҳсил дар пойтахти кишвар густардатар ва доманаи анљоми корњои бузург фарохтар буд. Њамин гуна, ќисмат 27 феврали соли 1964 ӯро аз шањри Хуљанди бостонӣ ба Душанбе барои идомаи фаъолиятњои навин овард. 

 

Баробари ба Душанбе омадан, дар Иттифоќи оњангсозони Тољикистон, ба ҳайси шоир-мушовир дар интихоби матни суруду операю кантатањо ба оњангсозон, ба кор шурӯъ кард. Ҳамзамон, ба кори адабиёту рўзноманигорӣ низ ҷиддан машғул шуда навиштани шеърњо, мақолаву очеркҳоро идома дода дар нашри онон пайваста иќдом менамуд. Таќризњояш ба китобњо, тарљумањояш аз намунањои адабиёти љањон пайваста дар матбуоти тољик ба чоп мерасиданд. Ба ќавли маъруф, аз ҳеҷ як “кори сиёҳ”-и адабиёт сар намепечид. Бо киностудияи “Тоҷикфилм” низ ҳамкорињо намуда матни комили филмҳои бадеиро аз русӣ ба тоҷикӣ тарҷума мекард.

Баъди интишори ашъораш дар матбуоти ҷумҳуриявӣ, Бањром Фирўз дар доираҳои гуногуни адабии пойтахт муаррифӣ шуд. Ашъори ошиќонаи ўро љавонони тоҷик хеле хуб истиќбол гирифтанд ва мавриди эњтироми хоса ќарор доданд, мисле ки ташнаи чунин шеъру рубоиҳое, ки мамлу аз чакомањои ишқу ошиќӣ, аҳду паймон, висолу фироқ, ки тапиши қалби онҳоро шунидаву мегуфта бошад дар дафтари дил навишта ҳифз мекарданду месуруданд.

 Маљмўаи аввалини шеърњояш “Розњои мањтобшаб”, ки он замон, соли 1967 ба табъ расид, дар кӯтоњтарин фурсат маќбули ҳаводорони шеър афтода аз даст ба даст мегузашт. Ҳатто шеъри “Соя”-аш, дар яке аз маљаллањои бонуфузи Эрон (с.1965) мунташир шуд, ки ин он солҳо воқеаи ғайривоқеӣ буд.

 

  ...На варо бохт, на як бурде ҳаст,

  На варо ғуссаву на дарде ҳаст.

  Соя чун ҳайкали холист равон,

  Не дар он гармию не сардӣҳаст.

                           Дӯстам, соя машав!

 

Муддате чанд пас аз сокини пойтахт шудан, шоири ҷавон муҳаррирӣ ва сардабирии бахши адабӣ ва намоишкории Кумитаи давлатии ЉШС Тољикистон оид ба телевизион ва радиошунавониро бар ўњда дошт. Бо ин њама фаъолияти пурсамари корї аз домани шеър ва сурудани ашъори ноб рањої наёфта ва њамоно шеърҳои тоза ба тозае мегуфт. Соли 1969 кори телевизионро ба рўзноманигорӣ иваз намуда раёсати яке аз бахшҳои рӯзномаи “Комсомоли Тоҷикистон” (феълан “Љавонони Тољикистон”), вазифаи мудири шўъбаи ташвиқот ва тарѓиботро ба ўҳда гирифт. Вале ҳамкориро бо бахши адабї ва њунарии садо ва симои Тољикистонро низ дар канор нагузошт ва пайваста тавассути тањияи барномањои адабӣ бо ќироати шеър ё порчањои мансур ширкат мекард ва муаллифи фаъоли он идора мањсуб мешуд.

Замоне, ки Бањром Фирўз чун шоир-мушовири Иттифоќи оњангсозони Тољикистон фаъолият мекард, шумораи зиёди ашъораш дар сањифањои матбуоти ҷумҳурї – “Комсомоли Тољикистон”, “Тољикистони советї”, “Газетаи муаллимон” ба сурати сурудањои тоза ба нашр мерасиданд ва сањифањои ин нашрияњоро рангин мегардониданд. Шояд бо сабаби огоњии зарурї аз ин нигоштањо буд, ки устод Мирзо Турсунзода – раиси Иттифоќи нависандагони Тољикистон бо тавсияи шахсии худ, Бањром Фирўзро барои кор њамчун мудири шўъбаи танќиди адабии маљаллаи “Садои Шарќ” – нашрияи Иттифоќи нависандагони Тољикистон даъват карданд ва баъдан соли 1969 ӯ дар ин нашрияи комилан адабӣ шурӯъ ба фаъолият намуд. Муҳити хуби эљодї, наздикї бањалќањои бузурги адабї, пайванди мањкам бо ањли сухан ӯро бештар ба кори эҷодӣ ташвиқ мекард ва Бањром Фирўз ҳама кӯшишу сайъи худро барои таълифи осори боз њам аз назари мазмун ва мўњтаво ѓанитар ва таъсиргузортар равон менамуд. Бо вуҷуди он ки ҳамчун шоир ба узвияти Иттифоқи Нависандагони ИЉШС дар соли 1971 қабул шуд ва шеърҳояшро дӯстдорони назм аз бар мехонданду дар он айём чун шоири ашъори ѓиної маъруфият касб кард, дар идомаи фаъолиятњои эљодии хеш таълифи насри бадеї, аз љумла њикояњоро низ ҷиддан пайгирї намуд.

Њамин тавр, дар љараёни оѓози кор дар маҷалла, Бањром Фирўзи шоир, ба наср рў овард ва аввалин њикояи худро бо номи “Бобо” (1971) дар моҳномаи “Садои Шарќ” ба табъ расонд. Њарчанд ин навиштаи нахустини мансури адиб дар назари аввал санљиши ќалам ва њаваси адабї менамуд, аммо баъдтар таљрибањои њунарии ў боис шуданд, ки дар ин љода тавфиќ ба даст оварад. Чанде пас аз чопи нахустин ҳикояаш, “Бобо” ба забони русї дар маљаллаи “Памир” низ интишор шуд. Бо гузашти замоне чанд тарљумањои чехї, олмонӣ ва љопонии ин њикоя низ ба нашр расиданд ва гўё ин навиштаи насрии адиб ќариб нисфи љањони адабиро сайр кард...

Мањбубияти нахустин њикоя ва тавфиќ дар таљрибаи нигориши аввалини осори мансурї сабаб шуд, ки насри шоири ҷавон таваљљўњи адибони маъруфу мунаќќидони нуќтасанљ, аз ќабили Мирзо Турсунзода, Мирсаид Миршакар, Фазлиддин Муњаммадиев, Абдумалик Бањорї, Муњаммадљон Шакуриро ба худ кашад. Дар натиљаи чунин истиќбол муњаќќиќон ва мунаќќидон барояш маслињат доданд, ки “Бањром, шеърат хуб аст, аммо насрат хубтар омад, домани ин шуѓлро сидќан сахт бигир”. Худи нависанда ин таваљљўњ ва њидояти бузургонро чунин ба хотир меовард: “Овони љавониам, ќабл аз шеъргўињо, ман як-ду њикоя навишта будам. Мисле ки норасогии таљрибаи зиндагї дар љавонї кори худро кард. Њикояи нахустини маро як муаллими љавони адабиёт хонду баъдан гуфт: “Шумо њанўз аз ќоидањои наср бехабар барин. Образи манфиро кї ин хел портрет додааст?” 

Сипас вай љумлаи маро хонд: “Љавони хушандом, лабонаш доиман ба табассум моил, дар њузури бузургсолон њамеша дасташ ба сина – боодоб…” Ин тавр намешавад, – њукм кард муаллим”. Ман оњиста эътироз кардам: “Агар риёкориаш дар авзояш аён бошад, вай мардумро фирефта наметавонист...” Вале дар даъвои худ устувор набудам. Баъдан донистам, ки ингуна усул дар адабиёт маълум будаст ва онро “вобастагии акс” мегуфтаанд. Вале дар он айём, пас аз танқид, бо ситеза дастгоњи нависандагиро бастам. Пас аз он ки ду китоби шеърам интишор шуд, шавќи њикояву достоннависӣ боз маро беќарор кард. Ин дафъа устодони мўътабари ман, Фазлиддин Муҳаммадиев ва Муњаммадљон Шукуров бо сабру таҳаммули зиёд нуќсонњои маро ислоњ мекарданд, ба ман дарси нависандагї медоданд. Ниҳоят, рўзе Фазлиддин Муҳаммадиев баъди хондани дастнависи њикояи ман ба идораи маҷаллаи “Садои Шарќ” омада, маро табрик карданд ва гуфтанд, ки бо ин њикоя ман расман ба сафи нависандагон даромадам. Ин воќеа соли 1971 буд ва он њикоя “Бобо” ном дошт”.


Ба
ҳром Фирӯз аз суханони маслиҳатандеш ва мушовираи муфиди устод Фазлиддин Муњаммадиев рўњи тоза бардошта бо љиддият ба насрнависї камар баст. Сабаби аз назм ба наср рў оварданро нависанда дар пешгуфтори яке аз китобњояш чунин тафсир карда буд: “Чӣ шуд, ки ман њамчун шоир ба арсаи адабиёт ќадам нињодаму ба ин тариќа зуд дастгоњи шеърро бастам ва гўё аз шоирї истеъфо намудам ва рўи ихлосу иродат ба љониби наср овардам? Ин матлабро бисёр китобхонон ва њаводорони адабиёт аз ман савол мекунанд, баъзан суханони устод Айниро аз ваљњи тангии чорчўбаи назм ба ман хотирнишон мекунанд. Аз ин хусус хеле андешидаам ва њаќиќати кори ман ин аст, ки мавзўъ, матлаб ва мадорики шеър дигар аст ва пояи наср бар мадорики дигаре асос барнињодааст. Шеър – эњсос аст, њаќиќат аст. Шеър њикмат аст, сўз аст, оњанг аст, панди рўзгор аст, хулосаест аз зиндагї, вале он ба њељ ваљњ тасвири комил ва возењи зиндагї нест ва инчунин тасвирро аз шеър чашм доштан натавон. Аммо наср зиндагист, ба зиндагї наздиктар аст. Агар хоњед, ки симои одамони даврони моро тасвир кунеду ба авлодони оянда расонед, бояд ки наср нависед. Масалан, њазор сол пеш дар замони Сомониён насри реалистии имрўза агар менавиштанд, мо имрўз њаёту зиндагии тољикони асри даҳи мелодиро аз рўйи онњо равшан тасаввур карда метавонистем. Тасвири зиндагї дар наср комилтар аст, бинобар ин, ман хостам, ки њаёту зиндагии давронамонро аниќтар тасвир кунам...”

Бањроми Фирўз хати асили ниёгонро хуб медонисту ба он менавишт, чун аз айёми бачагиаш бобову падари донишпарвару фарҳангиаш барояш онро омӯзонда дар ҳофизаи кӯчаки вай амиќ ҷой намуда буданд. Меҳри хондани китобҳои кӯҳан боис гардиданд, ки вай бо илњоми саршор аз каломи бузургон орифона сухан мегуфту олимона менавишт. Дарсҳои омӯзишгоҳи омўзгории шаҳри Самарқанд, Донишкадаи омўзгории шаҳри Ленинобод, тадриси дарси адабиёт дониш ва таҷрибаи ӯро афзун гардонида дар амри таълифи осори мондагор ва асарњои пурарзиш ӯро пуштибонӣ мекарданд.

Аз ин лиҳоз гузариш аз назм ба наср ба ӯ бо як ҷаҳиши сабук анҷом шуд, ки инро шоир Гулназар низ дар яке аз хотираҳояш чунин овардааст:

“...Дар як рўзи боронии бањор аз собиќ бинои Иттифоќи нависандагон баромада, ба куљое рафтанї будем, ки аз пеш устод Мирсаид Миршакар омаданд. Баъди саломуалейк ба Бањром гуфтанд:

– Аз “Садои Шарќ” њикояатро хондам. Гирумонат наѓз. Агар љиддитар машѓул шавї, комёб хоњї шуд. Ба Турсунзода њам гуфтам”.

Суханони устод Мирсаид Миршакар пайѓамбарона будаанд. Бањром љиддї ба наср дил баст ва њикояњои дилнишин, ќиссањои “Рухсора”, “Тору пуд”, “Ту танњо не”, “Ситораи думдор”, “Тарма”, “Агар вай мард мебуд...”, “Ғафлатзадагон” ва ѓайрањоро эњдос намуд.

Аз соли 1978 то авоили соли 1980 Баҳром Фирӯз дар ҳайси мудири шӯъбаи адабиёти бачагону наврасони нашриёти “Маориф” анҷоми вазифа кардааст, ки дар он ҷо бо шоирону нависандагони чирадаст – Гулчеҳра Сулаймонова, Бобо Њољї, Ўктами Холиќназар ҳамкории мустањкам дошт. Дар њамон солњо “Шоњномаи Фирдавсї”-и устод Сотим Улуѓзода, маҷмӯаи “Галаситора”, панљ љилдаи “Тазкираи адабиёти бачагон” рўйи чопро диданд, ки тањияи китоби дуюми панљилдаро Бањроми Фирӯз ба ўњда гирифта буд, ки бо нуќтасанҷиву сахтгирии бењтарин муаллифон ва тарљумонон тањия шуда буд. Вай аз он муњаррирони дақиқу серталаб шинохта шуда буд, ки тањрири асари муаллифро аз аввал то ба охир бо таваљљўњи амиќу хоса – нуқта ба нуқта мехонд, сарсарӣ ва беназмиро дар кори тањриру нашр раво намедид, ба истилоњи матбуотї “халтура”-ро аслан қабул надошту виҷдонаш ҳам иҷоза намедод. Ҷавоби рад ё “не”-ро намедонист. Њамагуна асари адабиро новобаста ба заъфу камбуди он, чӣ наср ё назм, бо диќќати тамом мехонд, фикрњояшро батафсил дар ҳошияи сањифањои он навишта, муаллифро мутамоил мекард, ки мањсули эљодашро таҷдиди назар кунад, то пухтаву комил интишор шуда, хонанда аз он бањра бардорад.

Шўъбаи адабиёти бачагон дар натиљаи нављўйиву навоварињои муњаррирони пухтакор корњои шоистаро ба анљом расонид, ки дар он сањми назарраси ќаламкаш Бањром Фирўзи заҳматкаш ба таври зарурї њамеша равшану њувайдо буд.

Дар нимаи дуввуми соли 1980 мудири шўъбаи адабиёти бадеии рўзномаи “Маданияти Тољикистон” -ро ба ўҳда гирифт, вале соли 1981 дубора ба нашриёти “Маориф” баргашт. Бањром Фирўз дарк намуд, ки фаъолияти рӯзноманигорӣ бештари фурсати барои таълифоти асарњои бадеї људонамудаашро талаф медињад ва тибқи таќозои вазифа бар ивази эљоду офаридани асари ҷадид сафарњои маъмуриятӣ бањри навишти маќолаву нигоришоти ѓайрибадеї банд менамояд.

Бањром Фирӯз пас аз таъсиси нашриёти “Адиб”, ба ин фарҳангхонаи тозабунёд ба ҳайси мудири шўъбаи адабиёти муосир ба кор интиќол ёфт. Солњое, ки ў мудириро бар дўш дошт, дар пањлўи худ муњаррирони ҳирфаиро фароњам овард, ки дастаҷамъона барои боло бурдан ва бењтар намудани мўњтаво ва сифати кутуб талошњои шоистае аз худ нишон доданд. Бар хилофи он ки Баҳром Фирӯз дар кори интишорот нисбат ба худ ва дигарон серталаб буд, кормандон боз ҳам бо иштиёқ фаъолият мекарданд, чун ростгўї, адолатталошӣ ва њаќиќатшиносї, њаќпарастї, поквиљдонї пешаи ў дар зиндагї буд, ки онро низ дар муҳити корӣ пиёда карда буд. Мирзо Шукурзода – адиб ва мунаққид, ҳамкориро чунин ёдовар мешавад: “Рўзњои аввал бим аз он доштам, ки ў њам мисли аксар мудирони корфармо ба хислатњои хурдагириву бюрократї ба асаби мо, ходимон, бозї хоњад кард. Хушбахтона, ин гумони ман комилан ботил баромад: Бањромако дар кори эљодї ва тањрири китоб моро комилан озод гузошт. Ба масоили чун ба кор дер омадан ё зуд рафтан ва дигар корњои хурду реза аслан таваљљўњ надошт ва одамияту одоби мудир моро ба њисси масъулиятшиносї ва эњтиром ба эшон вомедошт”.

Бањром Фирӯз ба ваќту замон њамеша эҳтиром мегузошт ва саъй мекард, то аз соату дақоиқ то ҳадди имкон бештар манфиат бибарад, онро барабас масраф накунад. Баръакс, пайваста фурсатро ба маврид, пурбору пурсамар истифода намояд. Аз ин сабаб ӯ њамеша дар пайи анҷоми кор, эљод ё мутолиаи асаре мегузаронд. Шояд бо ин саргармиҳо мехост нобаробариҳову ноадолатиҳои рўзгорро нодида ва бехабар гирад, ба њамаи он иҷборан чашм бипўшад, чун дар танҳоӣҳеҷ аксуламале наметавонист нишон дод, вале бо дидани андаке рафтори нобаљо ва қаллобиву ѓиромї дилмонда мешуду аз пастфитратону њаромкорон нафраташ афзун мегашт ва чун ботинан шахси ҳассосу нозукдил буд, аз табиату тинати одам ба биму ҳарос меафтоду мехост бо истифодаи қудрати қалам вокуниш нишон диҳад. Натиҷаи ҳамин хушбиниҳои ӯст, ки ҳоло ҳикояву достонҳои безавол монда.

Дунёи њар як офаринанда олами сеҳри сухани ўст, ки на њамаву на њамеша ба дарку фањмиши он ќодир ҳастанд. Баҳром Фирӯз ҳам ҳамеша бо ёди айёми хуши кўдакию хаёлњои рангини бачагї мезисту меофарид. Аз кўњсорону оби равони он худро људо тасаввур карда наметавонист. Ҳамин хаёлњои ширину рангини даврони кўдакї буд, ки њар субњ ба канори дарё мерафт, варзиш мекард ва аз табиат қуввату қудрат мегирифт, мисле ки ӯро сабзаву об нерӯ мебахшиданд. Ҳар гоње ки фурсату имконият даст медод, бе њељ тааммулу андеша роњи дараи Варзоб ё маҳаллаи Теппаи Самарќандро пеш мегирифт. Барояш тафовуте надошт, ки айёми гармои тобистон аст ё мавсими њукмронии сармои зимистон. Муњим он буд, ки лањзае ба оби равону шаху санги кўњсорон рози дил гӯяд, сафњаи хотирањои гуворояшро вараќгардон кунад ва аз обу њавои љангалу боѓу роѓ лаззат барад. Дар талу теппањои водии Њисор сайругашт кунад, майдонњои киштро аз ќаду бараш гузарад, аз растаниву буттаҳо ҳолу аҳвол пурсад, ќад-ќади дарёи Варзобу Кофарнињон назар афканда аз оби равон чизеро пурсон шуда ҷавобе ҷӯяд.

Бањром Фирўз мафтуни зебоињо ва сиру рози табиат буда зиндагиро бидуни ишқ ба он тасаввурнопазир мешуморид. Сайру саёњати ў бе ҳеҷ барномаи махсус анҷом мегирифту муддати он номушаххас буд.

 

 

Адиби роздони асрори табиат аз љилои сабзаву гул ва таровиши обшорону чашмасорон маънињо дарёфт мекард ва ин рангорангињои чаману боѓу адирњоро дар эҷодиёти хеш ба устодии тамом тасвир мекард. Љолиб он аст, ки адиби олиназар дар оѓўши табиат рўзњои фориѓ аз кор машѓули парвариши занбўри асал низ буд. Дар ҳамоҳангии табиат будан барояш хеле муҳим ва шуѓли парвариши занбўри асал як баҳонае буд, ки бештар бо ин васила мехост пайваста дар иҳотаи табиат бошад.

Ӯ он гуна ба занбӯрпарварӣ рағбат пайдо кард, ки мисли асалпарвари пуртаљрибаи ҳирфаӣ бо шавќу завқи бепоён дар бораи занбӯрҳо њикоя мекарду менавишт, ки кас гоњо шоир ё нависанда будани ӯро зери шубња мегузоштанд. Навбањорон, аёми дамидани сабзањову шукуфтани гулњои рангоранг бо кандуњои занбўри асалаш роњи дараи сергулеро пеш мегирифт ва ба љамъоварии њосили занбўрњо зењн мемонд. “Аз гул ба гуле, аз бутта ба буттае нишастану шира гирифтан чї ќадар зањмат, тањаммул ва њаракатро талаб мекунад. Аљаб кайфияте, њикмате, панде дорад тамошои ин манзарањо. Одамиро лозим аст, ки аз њар љонвараке ибрат гирад...” Аз муомилаву муносибати эњтиёткорона ва нозук ба занбўри асал чунин ќисса мекард, ки њар нафарро шавќи асалпарварї боло мегирифт (ҳикояи “Бӯйгир”). Донишҳо ва нозукињои ин пешаро аз асалпарварони асил ва маљаллањои тахассусии асалпарварии шӯравӣ омўхт, то битавонад барои дӯстон ва хонаводааш асали тозаи кӯҳие фароҳам биоварад.

Ҳамсари меҳрубонаш дар ҳамаи шавқу завқи шавҳараш ӯро дастгиру кӯмакаш мекард, пайваста дар канораш буд, чӣ дар асалпарварӣ бошад ва ё чӣ кӯҳнавардиву фаъолиятњои дигар ё шуѓлњои дўстдоштае монанди дуредгарӣ, боғдорӣ ё ошпазӣ ва амсоли ин. Мавсуф дар ҳамаи зинаҳои камолоти зиндагӣ бо шавҳараш ҳамдаму ҳамќадам буд ва дар симои ҳамсар Баҳром Фирӯз ҳам на танҳо модари фарзандонашро медид, балки як ёри азизу ғамхор ва рафиқи мушфиқу самимиро мешинохт, ки дар ҳамаи фурсатњои хуб ва мушкили зиндагиаш дар канораш ќарори беқарор буд. Қадри ҳар лаҳзаи бо ҳам буданро хуб медонист ва барои азизаш шеъру таронаҳои саршор аз ишқу муҳаббат мегуфт. Намунае аз ин ашъори ошиќонаву самимонаи Бањром Фирўз сурудааст, ки ин гуна сатрњо дар он љой дорад:

 

Ман ин бода нўшам барои гуле,

Ки ў дар муњаббат фидокор монд.

Њамеша ба рўям нахандид ў,

Валекин ба мењраш вафодор монд.

 

Њамсари вафодори Бањром Фирўз – Саида Бобоева – касби пуршарафи омўзгориро пешаи худ карда устоди шоёни пуртаҷриба ва шинохташудаи кишвар буда дар яке аз мактабҳои маъруфи пойтахт дарс мегӯяд. Дар тӯли зиндагӣ ва фаъолияти адабиву кории Баҳром Фирӯз, ҳамсари шафиқаш пуштибони нависанда буд, мисли муншии хусусӣ аввалин шуда дастхатҳои шавҳарашро тавассути мошинҳои чопкунӣ њуруфчинї мекард ва нахустин шуда фикру мулоҳизаҳояшро ҳамчун мунаққид мегуфту чун мушовир маслиҳат медод. Танқиди адабие, ки ҳамсараш пас аз чопи аввалияи асар ба Баҳром Фирӯз ироа менамуд, барои нависанда арзишманд буд ва пас аз баҳсу мунозираҳо он ихтилолот бартараф мегардид. Баъд аз таҳрирҳои мукаррари хеш, ки сарчашма дар таҳлилњои њамсар доштанд, нависанда қиссаҳоро дар рӯзномае ба чоп мерасонид, ё ба сурати китобе медаровард.

Ин ҷуфти меҳрубон тамоми солҳои зиндагонии боњам дӯстдори њамдигар буданд, бидуни якдигар ҷое намерафтанд, истироҳат намекарданд. Он замон равобити адабиву фарҳангии нависандагони шӯравӣ ва ҳавзаи кишварҳои сотсиалистӣ хеле қавӣ буд ва Баҳром Фирӯз ҳам чун маъмурияти корӣ хеле зиёд дошт, сайъ мекард дар ин мусофиратҳо бо ҳамроҳии Саидабону бошад. Ҳангоми мураххасӣ низ, ҳатман боҳам, ба хориҷ аз кишвар, ба мамлакатњое чун Олмон, Югославия, Булғористон ва амсоли ин ё истироҳатгоҳҳои маъруфи замони шуравӣ чун Сочи, Питсунда, Юрмала, Коморова ва ғ. мерафтанд, ки ин албатта боиси сар задани њар гуна суханони ҳасудонаи афроди мухталиф мегашт.

Хонадоне, ки появу оҷураш аз ишқу муҳаббат, ҳамдиливу ҳамфикрӣ ва иззату дӯстдорӣ бунёд шудааст, бешубҳа фарзандони солиму шоистаи эњтиром ва соњибкасбу соњибназареро ба воя мерасонад. Искандар, Парвона, Марворид ва Ифтихор нишонае аз Баҳроми Фирӯз ҳастанд, ки ҳар кадоме аз ќиблагоњи бузургворашон дарси одаму одамгарӣ, ростқавливу ростгуӣ, некбиниву дурустандешӣ, адолату савият ва меҳру вафо омӯхтанд ва имрўз аксаран роњи падар – садоќат ба суханро ҳар яке бо шеваи худ идома медињанд.

Фарзандони ин хонаводаи фарҳангӣ дар доираи адабӣ бузург шуданд ва аз рафту омади ҳамешагии дӯстон, шогирдон ва ҳаводорони шеъру адаб файзњо бардоштаанд, чун дарњои хонаи Баҳроми Фирӯз њамарўза барои ёрон боз буд. Нишастҳои то поси шабӣ, ки бо сӯҳбату баҳсу мубоҳисаҳои муфиди љории адабӣ, сиёсӣ, фалсафӣ, иқтисодиву иҷтимоӣ ва масоили марбут ба замону макон бо хондани шеъру тафсири достонҳои тозаэҷод ва муаррифии асари адабӣ дар сари дастархон – бо оши “палав”-и дастпухти нависанда ва қадаҳи шароби қирмизи дастсохти ў идома меёфтанд, ба фарзандони ӯ бетаъсир намонд ва онҳо сайъ мекарданд ба ҳарфҳои соҳибақлу соҳибсуханон гӯш дода аз ин ҳамнишинии муфид барои худашон бардоштњое намуда дар маърифати њар яке аз ин суханони санљида иќдом намоянд. Мањз, њамин ҳамдамии равшандилон сабаб гардид, ки фарзандони таҳсилкардаву тарбиядидаи нависанда ба адабиёту забоншиносӣ бетавофут нашуданд ва дар бахшҳои гуногуни фарҳангиву иҷтимоии кишвар фаъолият карда, номбардори падари рушанфикрашон гардидаанд.

Баҳром Фирӯз бо вуҷуде, ки худ зодаи навоҳии Самарқанди бостонӣ (ҳоло ин шаҳри тоҷикнишин дар қаламрави кишвари Узбекистон аст) буд, худро сирфан тоҷик медонист ва аз ин лиҳоз барои зиндагӣ ва кору эҷод Душанбе – пойтахти тоҷиконро интихоб намуд. Њамеша аз маҳалгароиву маҳалбозӣ дурї љуста, аз нафароне, ки аз камидрокиву беистеъдодӣ, аз заифиву нотавонбинӣ фақат ба манфиати маҳдуди маҳалли худ ба ин гуна амал ва хислатњои ношоён даст мезаданд, бо нафрат менигарист. Дар ҳар суханрониву баромадҳояш ба ин гуна ашхоси пастфитрат танаффурашро баён дошта таъкид менамуд, ки набояд барои ба мартабаву сари қудрат расидан, барои манфиати молӣ ва зиндагии роҳати худ аз чунин њисси бади мањалгарої истифода намуд ва набояд маҳалпарастӣ, ки бар хилофу зарари манфиати миллӣ асту метавонад ҷомеаро бадбахт созад, фољеањое бар сари мардум биёрад ва ё имкони дар ниҳоят пора кардани якпорчагии кишвари тоҷикро дорад, роҳ дод.

Мутаассифона, баҳмани соли 1990, пас аз пош хӯрдани давлати абарқудрати шуравӣ ва ба истиқлолият расидани Тоҷикистон, дар Душанбе нооромиҳо шурўъ шуданд. Њаводису таҳаввулоти он рӯзҳо ва воќеањои нохуши љанги шањрвандї зуҳури нерӯҳои навро дар саҳнаи кишвар боис шуданд. Ин буд соли андӯҳовару ҳузнангези пур аз фољиањо, таҳаввулоту табаддулот, беназмиву бесаранҷомӣ, таъќибу тањќир, ќатлу ѓорат ва муњољират.

 

Бањроми Фирўз ба масоили мубрами он рӯзи ҷомеа бетараф набуд, назари хоса дошт ва бо силоҳи худ – қалам – маќолаю нигоштањои мухталиф алайњи ислоњотталабони кўтоњназар, мансабталошону мањалгароён муборизаи беамон мебурд, халќро ба вањдату аќли солим даъват мекард, ба дахолату дасисањои аљнабиёни зиёнкор лаънат мехонд. Равшан буд, ки ин фаъолияти нависанда ба душманони миллати кўчаки мо ба дурустӣ хуш намеомад...

Баъдан майдоннишинињои мутазод оѓоз ёфтанду дигар оромиву осудагии мардум, сўњбату нишастњои беѓамона якбора барњам хўрданд. Љанги бародаркуш сар зад. Бањроми Фирӯз мехост аз ин љанљолњо дуртар бошад, тавре мегўянд, мехост набинаду насўзад. Қалбаш аз њама ин низоъњои бемаъниву бемантиқ озурда гашта буд. Баъд аз он ки љангу љидол, куштори рўйирост шурӯъ шуд, сахт дилмондаву ноумед гардид. Таҳсили панҷсола дар бахши таъриху адабиёти донишкада барабас набуд, ӯ таърихи ҷангҳоро даќиќан медонист ва шояд аз ин сабаб пешгӯӣ мекард: “...дасту дилам ба кор намеравад, њайфи ин кишвари обод. Дар сарзамине, ки аз љањолату гумроњї хуни ноњаќ рехт, мардум ҳадди ақал њафт-њашт сол оромиву осудагиро намебинанд...”

Кишвар ба коми љанги дохилӣ печид. Дењ ба дењ, њамсоя ба њамсоя, бародар ба бародар даст ба гиребону гулўи њамдигар шуданд ва нињоят дару хонаву боғу роғи сӯхтаву тахриб шударо партофта ҷон ба каф гирифта ҳаросону гурезон рафтанд.

Ниҳоятан, нависанда низ маљбур шуд, пойтахтро тарк кунад ва ба сурати муваққат ба Хуҷанд равад. Ин муҳоҷирати иҷборӣ барномаҳои кории ўро вайрон ва руҳияро шикаста бошад ҳам, аќидањои њусни тафоњум ва сулњљӯёнаи худро тавассути шабакаи радио, телевизион ва рўзномањо дар Хуљанд низ изњор дошта таҳаввулоти сиёсиро қадам ба қадам дунбол мекард. Ба кори эљодї њамвора машѓул мешуд ва ба ќавли худаш рўзе набуд, ки ќалам ба даст нагираду чизе нанависад...

Нахуст, пас аз ба Хуҷанд омадан, Баҳром Фирӯз дар Иттиҳоди нависандагони вилояти Ленинобод фаъолияти хешро идома дод ва сипас ба унвони муҳаррир дар рӯзномаи “Ҳақиқати Ленинобод” анҷоми вазифа намуд. Сониян бо ибтикориаш таъсису нашри маљаллаи ҷадиди “Сайњун”-ро ба роњ монд ва то охири умри худ, яъне то 25 сентябри соли 1994 сардабирии маљаллаи мазкурро бар ӯҳда дошт.

Ғами номуттањидии миллат, ғофилии насли наврас, нотинљии замона ва нооромии хиёбонҳо, табаддулоти қонуну қавоину бозиҳои сиёсӣ, тарси таъқиботу васвасаи дунболагириҳо, бераҳмиву зулму ситам, хонавайрониву бародаркушӣ, муҳоҷирату ѓарибињо, дардњои ватани азияткашидаву захмњои љанги шањрвандї асабњои њассоси пайкари шоирро абгор карданд, бори дили нависандаро аз њад зиёд гарон сохтанд ва хеле зуд ба қалби нозуку фарогири Баҳром Фирӯзи меҳандӯст чангол кашиданд. Ин буд, ки аљал аз пайи гусастани риштаи умри ӯ афтода, 25 сентябри соли 1994, марги беамон ин марди нексиришт ва адиби пурмањсулро бармањал аз миён бурд. Марги нобаҳангом нависандаи пурҷӯшу ифшогарро аз азобу азияти дидан ва оҷиз будан бар рӯ ба рӯи ноадолатии иҷтимоиву иқтисодӣ ва ҳукмфармоии ҷаҳлу фасод озод намуд ва чуноне ки Низомии Ганљавї гуфта аст, адибони забардаст намемиранд, балки ба бањри сухан ѓўта мехўранд... Мутаассифона, хеле, хеле зуд ғӯта хӯрд...

Бояд зикр намуд, ки Баҳроми Фирӯз марди ҷисман солиму қавӣ, варзишгару гиёҳхор, ки зотан бояд умри тӯлонӣ медид, ҳамагӣ се сол пас аз фавти падараш – Мусулмонов Бобо, ки 16 июли соли 1991 дар синни 88 аз њассосият ба сўзандармони пениссилин (на аз маризӣ ва на аз солмандӣ!), реҳлат кард, нобаҳангом ин ҷаҳони пурталотумро тарк намуд.

Баҳром Фирӯз дар оромгоҳи “Гумбази Ќошуќ”-и шаҳри Хуҷанд ба хок супорида шуд. Чун марди табиатпарвар буд, парвардигор хонаи охираташро низ дар боғи сернињолу сергул ва пурсабзаву чаман ҷой додааст. Болои санги мазораш дарахти сершохест бо гулњои зард, ки бештари фасли сол сабзу гулафшон аст ва рӯи он чорбайтиаш ҳаккокӣ шуда, ки хулосаи зиндагию осори ин адиби некномро таҷассум мекунад:

 

Аз марг амон кӣ ёфт, то ман ёбам,

Боз умри ҷавон кӣ ёфт, то ман ёбам.

Шеърам ҳамагӣ паёми фардои ман аст,

3-ин беш ҷаҳон кӣ ёфт, то ман ёбам?

 

Бањром Фирўз бо қалби пур аз умеду орзу, бо маќсаду нақшаҳои аљибу наљиб, бо тафаккури ормонгарову хостаҳои хушбинона умр ба сар мебурд, вале қисмат барномаи худро дошту рӯъёҳои тарроҳӣ ва танзимшударо иҷозаи татбиқшавӣ надод. Танҳо сурудањои дилнишин ва осори фаровоне аз он азиз боқӣ монда, ки андаке хисорати ҳасрату осеби ҷуброннопазирро мутаҳаммил мекунанд:

 

Баъд аз сари мо низ љањон хоњад буд,

Ин гиряву ханда љовидон хоњад буд.

Обе, ки ба љўй меравад нолон аст,

З-ин љўй гузаштан ормон хоњад буд.

 

Фалсафаи ашъори Бањром Фирўз моро ба љањоншиносии бузургони гузашта мекашонад ва њамоно дар мењвари эљоди адиб кӯтоњ будани умру бебаќоии олам ва муваффаќу барќарор шудани инсонро дар маърифати он нишон медиҳад. Рубоиёти љаззоби суханвар афкори фалсафии пешиниёнро ба мо ёдовар мекунаду таълим медињад ва бар пояи мутолеаи ин сурудањо идомаи ҳаёту мамотро бознигарӣ мекунад.

Адиб дар мавриди дигар, бо такя бар таљрибаи зиндагонии худ шоирона ба њамзамонону имрўзиён ва фардоиён талќин мекунад, ки њамеша дар тайи пок будану пок зистану пок андешидан буд, чун ба ќавли ў “дар тирамањи умр мусаффо будан”, натиҷаи муҳими умр аст.

 

Хоњам ба мисоли оби дарё бошї,

Гањ гулшану гањ бодияпаймо бошї.

Љўшиву хурўшиву ситезї, аммо,

Дар тирамањи умр мусаффо бошї.

 

Андешањои ҳассосу самимии ӯ мисли парвонањои рангоранг аз шохсори қалбаш ба ҳама сӯй – лонаҳои дили дигарон дар парвозанд ва ин дилнишинї боис шуда, ки мардум эътирофаш кардаву дўсташ медоранд. Шеър дардњои зиндагиро дармон мебахшад ва ба монанди чашмаи зулол тавассути орзуњо инсонро шодоб месозад. Инсонњои хайрхоњу дурандеш, онњое, ки пас аз сари худ дар маъбади дилњо номи неку ёди нек боќї мегузоранд, барњаќ, ањён-ањён ба дунё меоянд. Худованд ба инсонњои покзамиру покандеше, ки амсоли борони тозаи бањорї њавои њастиро аз гарди њасад ва ѓубори кинаву бухл пок месозад, сењри сухан ва маѓзи пурандеша медиҳад. Њосили шинохти ин фалсафаи зиндагонї дар аксари сурудањову навиштаҷоти Бањром Фирўз таљассум дорад.

Ба љуз шеърњои ошиќона дар миёни сурудањои Бањром Фирўз ашъори муосир дар худшиносиву худогоњии миллї, фарогирии мавзўи забони модарї ва давлатї, ватандўстї ва амсоли ин наќши муассир доранд. Аз љумла дар банди нињоии шеъри “Забони модарї” њастии забонро шањодати вуљуд унвон намудааст, ки ба њастии таърихии миллати тољик бар асоси мероси бозмонда тавассути ин забон ишорат намуда, мутолеаи он ифтихор аз чунин соњибзабониро дар нињоди хонанда бедор мекунад:

 

Ту аввалин суруди мо,

Ќиссаи “Буд-набуд”-и мо.

Забони модарї, туї,

Шањодати вуљуди мо.

 

Ашъори ватандўстонаи Бањром Фирўз низ саршори ѓояњои ватандорї ва муњаббати самимї нисбати обу хоки диёр мебошанд. Шоир Ватанро њастии худ ва дидаи бино, ќудрату тавон ва нуру зиёи хеш медонад. Аз ин рў, барои шоир Ватан њам модару њам фарзанд – њама аст. Бегумон ин сурудаи соддаву самимонаи шоир дар бораи Ватан як суруди бењтарини меҳанпарварист, ки он дар вуљуди њар хонанда муњаббату дилтастбагї ба Ватанро бедор мекунад:

 

Ватан модар, Ватан фарзанд,

Ватан чашмони биноям.

Ватан аз ман, ман аз ўям,

Ватан – имрўзу фардоям.

 

Агар гўяд Ватан: Рав ту,

Дигар љо подшоње шав.

Бигўям дар барат монам,

Ту бар ман сарпаноње шав.

 

Ин сурудаи шоир њамон ќитъаи маъруфро ба хотир меоварад, ки бо шева ва тарзи нав гуфта шудааст ва њамоно талќини ватандорї ва дар Ватани худ њамеша будан ва садоќат доштан аст.

 

Хоки Ватан аз тахти Сулаймон бењтар,

Хори Ватан аз лолаву райњон бењтар.

Юсуф, ки ба Миср подшоњї мекард,

Эй кош гадо будї ба Канъон бењтар.

 

Шеъру рубоиёташ аз соли 1960 дар рӯзномаву маҷаллаҳои ҷумҳуриявӣ пайдарпай мунташир мешуданду сониян се китоби ашъораш “Розњои мањтобшаб” (1967), “Силсила” (1973) ва “Тафти дил” (1984) ба табъ расиданд. Ў дар ашъораш кӯҳҳои сар ба фалак кашида, дарёҳои пурмавҷ, боғу бӯстон, дашту биёбонҳои бекасу кӯй ва манзараҳои фаслҳои сол, олами набототу ҳайвонот, сабзаи навхези кўњсорону гулу хорро тавассути истифодаи муваффаќонаи саноеи бадеї, аз љумла ташбеҳу тавсиф, сифатчиниву истиора ва амсоли ин тараннум намудааст, ки ин пеш аз њама аз таваљљўњи амиќи суханвар ба олами атроф, хоса муъљизањои табиати нотакрор дарак медињад. Бањром Фирўз бо назардошти он ки худ айёми кўдакии хешро дар русто, дар доманаи кўњсорон сипарї намудааст, кўњњоро ба гањвораи худ, нахустин муҳити зисташ шабењ мекунад, ки рўзгори зебояш аз он љо оѓоз меёбад:

 

Кўњњо - гањвораи ман, аввалин љавлонгањам,

Аз њамин љо роњи умру зиндагї сар кардаам.

Аз њамин љо бори аввал чашми њайрат дўхта,

Ман ба пањноии олам низ бовар кардаам...

 

Бањром Фирўз – адиби маъруфи тољик ба майдони адабиёт чун шоири умедбахш ворид шуд ва дар муддати кўтоњ чун шоири нуќтасанљ эътироф гардид. Шеъру таронањояшро мардуми шеърдўсту шоирпарвари тољик замзама мекарданд, њаводорони ашъораш баъзе аз онњоро чун суруди дилангез дар мањфилу шабнишинињо, тўю сурњо месароиданд, ошиќон дар гулгашту хиёбонњо ба дилбастањояшон чун тафсиргари асрори дил ќироат менамуданд.

Аз ин шоири ширинхаёлу адиби нуқтапардоз барои њамдиёрону њамзамонон ва ояндагон номи нек монда, ба унвони ёдгор сурудањову шеъру рубоиёт монда, чун нишона њикояту ќисса монда, чун хотира андешаву мулоњиза монда...

Академик Раҷаб Амонов, нависанда ва муњаќќиќи маъруфи тоҷик дар мавриди ашъор ва њунари шоирии Баҳроми Фирӯз дар маҷаллаи “Пайванд”(Номаи Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон, № 8, саҳ 53-64, Теҳрон, Эрон, 2006) чунин навиштааст: “Нахустин маҷмӯаи шоири шодравон Баҳроми Фирӯз бо шеъри “Салом кӯҳсор” оғоз меёбад. Барои шоир кӯҳсор мисли модари дилсӯз ва ё маҳбубаи мушфиқ, маҳрами роз ва сарчашмаи суруду илҳом аст. Ӯро рӯди кӯҳӣ, рафиқи тундхӯи беқарори кӯҳсорон, насими гулафшон, парвози баланди уқобон ба ҷӯш меорад. Шоир бо сарбаландӣ ба ёд меорад, ки ҳаёт, эҳсосот ва фикру андешаҳои ӯ бо кӯҳсорон, бо ҳар чизе, ки дар оғӯши пурфайзи он ҳаракат ва нашъунамо мекунад, пайванд дорад:

 

Ба истиқболи ман меояд оби рӯди пурғавғо,

Рафиқи тундхӯи беқарори кӯҳсоронам,

Ба сӯям мевазад боди баҳори гулфишон аз нав

Табассум мекунад бар ман замину осмон ин дам.

 

Ҳушамро мебарад кӯҳсор парвози уқобонат,

Аз он мурғи хаёли шӯхи ман парвоз мегирад,

Дилам гум мезанад ҳар бутта ин ҷо ошно бар ман,

Сурудам аз хурӯши чашмаҳо оғоз мегирад...

 

Зи нав дар фарқи кӯҳам медавад наҳр аз таҳи поям,

Дар ин ҷо бишнавӣ аз ҳар дара акси садои ман,

Сари ҳар тал намоён милаҳои чида бо дастам,

Дар ин ҷо рӯи барфи қулла монад нақши пои ман.

 

Осори манзуми солҳои охир вобаста ба мавзӯъ ва мазмуни шеър, манзараи баҳор ё зимистон, тирамоҳ ё тобистонро ба ҷилва меорад. Шоир аз мулоқоти ду дилдода сухан мегӯяд ва ба лаззат ва зебоии ин мулоқот натанҳо ба равшанӣ ишора мекунад, балки шукӯҳи ин фаслро чунин тасвир менамояд:

 

Баҳорон буд

Вақти хандаи гулҳои наврӯзӣ

Замин аз ҷасту хези рӯдҳои кӯҳ меболид

Сабо чун дасти модар бо навозишиҳову дилсӯзӣ

Сари сабзи ниҳоли арчаро оҳиста мемолид.

Ману ту роз мегуфтем,

Дили ман ҳам баҳоре дошт.

Айёми шукуфтанҳо.

Шоир дигар лаҳзаи фаромушнашуданиро дар фасли дигаре бо манзараи дигар ба тасвир мекашад. Дар ин љо тасвири манзарањои зебои табиат ба њунари шоирии Бањром Фирўз ва мушоњидакорињои шоиронаи вай таъкид мекунанд:

 

Нишаста зарраҳои барфи серун,

Ба гесуи ту чун алмос метофт,

Ту мисли наварӯси шоду мамнун

Табиат бар сари ту парда мебофт

(Баҳроми Фирӯз. Мулоқоти нахустин)

 

Дар ин гуна шеърҳо ҳар калима дар ифодаи ҳодиса вазифаи муҳим дорад. Ва дар шеъри ёдшуда ишорае ба наварӯс ва зикри тӯри пардаи барфӣ ду лавҳа ба пеши назар меояд: рӯзи зимистон ва чеҳраи хуррами наварӯсе, ки аз рӯи одати мардуми тоҷик ба рӯяш тӯри ҳарири сафед андохтаанд”.

Хуршеди ҳамаафруз – султони осмону замин, ҳаётбахши инсону ҳайвонот, нерубахши набототу сабзаҷот, соҳибқудрати мутлақи табиат шоири борикбину нозуксанҷро бо рангорангии фаслҳои солу анвои дигаргуниҳои мавсимӣ ва падидаҳои табиат илҳом мебахшиду пиряхҳои махуфи солдида ва қуллаҳои рӯй ба фалак кашида болу пар ато мекард, дараҳои тангу пурсанги кӯҳсорӣ ва дарёҳои обсарду шӯхи пурмавҷ ба ҳаяҷон меоварду, боғу бӯстони сабзу хуррам ва сабзазорони беканору гулҳои хандон баргезандаи майлу хоҳишу тавоноӣ барои офариниш буд.

Таваҷҷӯҳи шоирро ҳаводиси ғалабаи инсон бар табиат ва тағйири муҳит бо истифодаи ақлу зеҳн низ ҷазб менамояд, чун сарзамини тоҷик – водиҳо, доманаҳои тангу тор ва фароху густардаи он, соҳили дарёҳои имрӯза намуд ва таровати дигаре доранд ва бо ободиву босафоии беназири таърихи гузашта тавофути кул доранд. Дар замони мо, инсон қувваи азими рӯдҳои пурталотумро тобеи худ карда, заминҳои хушкро зархез гардонида аз синаи кӯҳҳои баланд ганҷҳои пурбаҳо берун меоварад, ки инро Бањром Фирўз дар ашъораш мунъакис кардааст. Ӯ бо орзую умеди ояндаи неки диёру њамдиёронаш эљод мекард ва тавассути навиштаҳояш башардӯстӣ, табиатдӯстӣ ва дар дили онњо тухми некї мепошид, барояшон русуми накўкорї меомўхт.

Соли 1991, Баҳром Фирӯз, барандаи љоизаи тоза-таъсиси Иттифоќи нависандагони Тољикистон – Ҷоизаи адабии ба номи устод Садриддин Айнӣ гардид. Ин матлабро Шоири халқии Тоҷикистон Гулназар Келдӣ дар хотироташ, ҳангоми табрики нависанда чунин шарњу тавзењ додааст (октябри соли 2009):

“Соли 1991, ваќте ки ба ман љоизаи ба номи устод M.Турсунзода ва ба Бањром љоизаи ба номи устод С.Айниро доданд, мо аввалин барандагони ин љоизањои навтаъсиси Иттифоќи нависандагони Тољикистон будем.

Бањром дар хонааш зиёфат орост ва ман њам ба табрики ў рафтам. Азбаски таъхир карда будам, охирин мењмони зиёфаташ ба назар меомадам.

– Њоло мукофотњои болотару шоистатари Шумо дар пеш, – гуфтам ба ў њангоми муборакбод.

– Ман барои мукофот наменависам, – гуфт ў. – Муњаббати хонандагон љоизаи бузурги њар адиб аст.

Ў њаќ аст. Ин љоизаи асл, яъне муњаббати хонанда, Бањром Фирўзро зинда нигоњ хоњад дошт”.

Мутаассифона хуршеди умри Баҳроми Фирӯз хеле зуд бар сари девор рафт, вале боз ҳам аз ӯ бар мо ин асарҳои пурқимат ҷовид монда:

 

“Розҳои маҳтобшаб” – Душанбе, “Ирфон”, 1967, (шеърҳо)

“Силсила” – Душанбе, “Ирфон”, 1973, (шеърҳо)

“Пайи ситора” – Душанбе, “Маориф”, 1975, (ҳикояҳо)

“Ганљ аз вайрона” – Душанбе, “Маориф”, 1978, (повест ва ҳикояҳо)

“Рухсора” – Душанбе, “Ирфон”, 1978, (повест)

“Ту танҳо не” – Душанбе, “Маориф”, 1980, (повест ва ҳикояҳо)

“Ты не одинок “ – Москва, “Детская литература”, 1981, (повесть и рассказы)

“Њаќиќати талх” – Душанбе, “Ирфон”, 1981, (ҳикояҳо)

“Аз арш то фарш” – Душанбе, “Маориф”,1983, (достон ва њикояњо)

“Тафти дил” – Душанбе, “Ирфон”, 1984, (шеърҳо)

“Тору пуд” – Душанбе, “Маориф” ,1985, (достон ва њикояњо)

“Агар вай мард мебуд…” – Душанбе, “Адиб”, 1987, (повестҳо)

“Пеш аз шаби арусӣ” – Душанбе, “Адиб”, 1989, (њикояњо ва достонњо)

“Была бы она мужчиной” – Душанбе, “Адиб”, 1990, (повесть и рассказы)

“Сањнаи гардон” – Душанбе, “Адиб”, 1993, (маќола ва очеркњо)

“Ѓафлатзадагон” – Душанбе, “Адиб”, 1994, (роман).

Бањром Фирўз аз он такадибоне буд, ки метавонист дар ҳамаи унсурҳои адабиёт эҷоду бунёд кунад, чӣ шеъру рубоӣ бошад, чӣҳикояву достон! Беш аз панҷоҳ (!) њикояњои мухталифи рӯзгор аз арафаи инқилоб то даврони муосирро офарида беш аз панҷоҳ (!) филмномаҳоро ба забони тоҷикӣ тарҷума кардааст.

Ду китоби достон ва њикояҳои ў ба забони русї низ мунташир шудаанд: Соли 1981 нашрияи “Детская литература” дар Маскав маҷмӯаи ҳикояҳо ва қиссаи “Ты не одинок”-ро, ки тарҷумаи “Ту танҳо не “ мањсуб меёбад, ба нашр расонид ва китоби “Была бы она мужчиной”, тарҷумаи достони “Агар вай мард мебуд...” дар Душанбе соли 1990 муаррифї гардид.

Бархе аз ҳикояҳо ва силсила шеърҳои Бањром Фирўз дар матбуоти Русия, ки он замон матбуот ва интишороти марказї дар шањри Маскав дониста мешуданд, низ ба чоп расидаанд, ки аз љумлаи онњо иборатанд аз: “Таронаи октябр” (1967), “Наврӯзӣ” (1968), “Утренняя книга” (1971), “Млечный Путь” (1972), “Поклон земле родной” (нашриёти “Художественная литература”, Москва 1974), “Колосья одного снопа” (1976), “Восход” (Фрунзе, 1978), “У подножия голубых гор” (нашриёти «Художественная литература”, Москва 1979), “Фаввора” (1979), маҷмӯъи адабиёти бачагонаи тоҷик, “Ласточка” (1981).

Ҳамчунин бархе аз осораш ба забонҳои ҷумҳурияҳои ИЉШС тарҷума шудаанд. Баробари ин, дар кишварњои берун аз Иттињоди Шўравї, аз љумла ЉИЭ, Булғористон, Чехия, Словакия ва Љопон низ интишор ёфтаанд.

Баҳром Фируз, чун забони русиро ҳамчун забони модарӣ медонист, силсилаи ашъор ва достонҳои адибони рус ва кишварњои дигар – М.Лермонтов, А.Блок, Ҳ.Олимҷон, Д.Кугултинов, Ф.Алиева, шеърҳои шоирони булғор, осори насрии П.Свирки, А.Грин, “Бодбонҳои қирмизӣ” ва ғ. ба забони тоҷикӣ тарҷума кардааст.

Дар матбуоти ҷумҳурӣ мақолот, тақриз ва очеркҳои мухталифро рољеъ ба пешрафти шеъру шоириву маҳорати адабӣ, омӯзишу тадрис ва мушкилоти адабиёт, фарҳанг, иқтисод ва сиёсат пайваста ба нашр расонида, аз ин роњ дар ташаккули фазои фарњангиву иҷтимоӣ ва сиёсии кишвар наќши муассир гузоштааст.

Фишурдаи муаррифии осори Бањром Фирўз ва мўњтавои аслии онњо ба тартиби зайл аст:

 

“РОЗҲОИ МАҲТОБШАБ” нахустин китоби шеърҳои шоири ҷавон – Баҳром Фирӯз мебошад, ки дар нашриёти “Ирфон” соли 1967 интишор шудааст. Шоир дар ашъори мунташиргардида манзараҳои зебои Тоҷикистон, зањмати мардуми мењнатќарин, дўстиву рафоқат ва ишқу муҳаббати покро тараннум намудааст. Сурудањои шоир лабрези эњсоси самимии инсонї ва баёнгари нидои ќалби поки ошиқї мебошанд ва ин боиси зуд ба дилу дидањои хонандагон ҷойгирифтаниононгаштааст.

Шоир Баҳром Фирӯз дар маҷмуаи ашъори “СИЛСИЛА”, ки соли 1973 тавассути нашриёти “Ирфон” чоп шуда буд, ҳамчун силсиладори дирӯзиён ва фардоиён, ҳалқаи пайванди аҷдод ва авлод шеърҳоеро фароҳам кардааст, ки саршори меҳру вафо ва сидқу сафои гўяндаи он мебошанд. Шоир афкори кӯҳна ва нав, дирӯз ва имрӯзро бо назари тозае тафсир мекунад ва аз баландии онҳо ба оянда назар менамояд, то ки оҳанги силсилаҷунбони давраҳоро дарёбад ва ба дӯстон расонад.

Нахустин китоби ҳикояҳои нависанда Баҳром Фирӯз “ПАЙИ СИТОРА” унвон дорад, ки соли 1975 тавассути нашриёти “Маориф” ба чоп расидааст. Дар ин маҷмўа аз пайкори ҳаррӯзаи наврасону ҷавонон, орзую ҳавас, некию бадии кирдори онон сухан меравад. Адиби ҷавон хонандаро ба сайри кӯҳсор мебарад, аз дашти Ёвон то заминҳои навободи Мирзочӯл – кишвари худ, одамони сарбаланд ва меҳнатдӯстро бо хонанда ошно мекунад.

 

Повест ва ҳикояҳое, ки дар китоби “ГАНЉ АЗ ВАЙРОНА” дар соли 1978 дар нашриёти “Маориф” чоп шудаанд, саёҳатест ба ҷаҳони бачагӣ ва наврасӣ. Даврони навҷавонӣ барои ҳар инсон як ҳаёти тамомест, таҷрибаи минбаъдаи он ба ӯ имкон медиҳад неку бадро, сафеду сиёҳро даќиќан аз њамдигар фарқ кунад. Ин китоб нафаќат барои ҷавонон аст, балки дар он масъалањои гуногуни ахлоќ, маърифат, одату анъана, муњофизати муњит ба муњокимаи хонанда гузошта шудааст Қаҳрамонони Баҳром Фирӯз наврасони зираку заранг, бовиҷдон ва заҳматкашанд, ки аксар мисли ганҷ аз вайронаҳо берун омадаанд.”

Достони “РУХСОРА”, ки соли 1978 аз чоп баромад, дар байни хонандагон маҳбубияти хоссае касб намуд. Муаллиф дар повести худ аз қадамҳои нахустини ҷавонони навкор дар муҳаббат, барору нобарориҳои он, аз муносибати ӯ ба атрофиёнаш ҳикоя мекунад. Қаҳрамони достон аз мардум ва њамзамонони хеш зиёда серталаб аст ва баъзан қатъиятро аз якравӣ фарқ намекунад. Адиб бе ҳеҷ талқину ташвиқ воқеаҳоеро тасвир намуда, ба хонанда имкон медиҳад, ки аз руйдодҳо хулосае бардорад. Чунон ки қаҳрамони он Вафодор мегӯяд: “…ин ҳақиқати оддиро ҳар кас бояд ба тарзе, ки худаш метавонад, кашф кунад”.

Маҷмӯаи ҳикояҳои ҲАҚИҚАТИ ТАЛХ” сирфан аз достонҳои кӯтоҳ иборат буда аз тарафи нашриёти “Ирфон” соли 1981 чоп шудааст. Баҳром Фирӯз бо истифода аз мушоҳидакории нависандагии худ дар китоби ҳикояҳояш симои маънавии одамони давронро бо муҳҳабат ва самимияти тамом, воқеӣ ва пур аз фикру мулоњиза тасвир намудааст ва хонандагонро низ водор месозад, ки баробари ў фикр карда, њаматарафа ба мулоњиза гиранд.

 

Повести “ТУ ТАНЊО НЕ” соли 1980 аввал дар шуморањои 5-6-уми маљаллаи “Садои Шарќ” ва ҳамон сол тариќи нашриёти “Маориф” интишор шуда буд, ки мавзӯъ ва маводу матолиби ин ќиссаро хонандагон аз муаллиф интизор набуданд, зеро нависанда аз илми маъданшиносї ва кори маъданљўён иттилоъи кофӣ надошт. Љолиб аст, ки воќеоти повест дар миёни гурўњи маъданљўён иттифоќ афтода, ќањрамони ӯ кўњкану геологњоянд. Худи нависанда, Баҳром Фирӯз, дар бораи ин асараш чунин назар дошта: “Ин ќисса њам саргузашти воќеї аст. Тирамоњи соли 1975 ман њамроњи як дастаи маъданљўён ба кўњњои Тавилдара, соњилњои рўди Оби Хингов, то наздикињои пиряхи Гармо рафта будем. Ба ман муяссар шуд, њамкоронам дар асл кию чї буданамро надонанд. Агар нависанда буданамро медонистанд, ман хеле чизро аз даст медодам. Ин ќисса аз таъсироти њамин њамкорї. Албатта беомодагї, илми геологияро наомўхта танњо аз материали зиндагї образњои каме беш мукаммал ва асари љиддї офаридан амри муњол аст”. Нависанда тасвир ва васфи табиат, кӯҳсори тоҷик ва водиҳои он, дарёҳои кӯҳиву манзараҳои онро нафақат барои изҳори эҳсосот ва рӯҳи ватандӯстӣ, балки барои ифодаи андешаҳои худ дар бораи ҳаёт, ақидаҳои фалсафиву ҷаҳонбиниаш дар ин қисса нишон дода аст. Достони “Ту танњо не” бо баррасии масъалањо муњими ахлоќу одоб ва ташаккули шахсияти ќањрамони љавон љолиб аст.

Тарҷумаи достони “Ту танњо не” соли 1981 бо исми “ТЫ НЕ ОДИНОК” дар Москва, тариќи нашриёти “Детская литература” барои хонандагони русзабон пешниҳод гардид ва дар тамоми шуравӣ паҳн шуд.

“Есть в повести и рассказах, составивших эту книгу, дорогие автору мысли о человеке, о земле, о корнях, связывающих поколения. Писатель утверждает мысль об ответственности каждого перед землёй, на которой мы живём. К юношеству обращается он со своими раздумьями о том, что к жизни надо относиться серьёзно. Жить во имя добра – к этому зовёт писатель”, чунин навишта буд дар пешгуфтори ин китоб нависандаи шӯҳратманди тоҷик Сотим Улуғзода.

Китоби “АЗ АРШ ТО ФАРШ” маҷмӯаи ҳикоя ва қиссаҳое мебошад, ки нашриёти “Маориф” соли 1983 нашр намудааст ва мухотаби ин китоб навҷавонону наврасон ҳастанд. Ҳикояву қиссаҳо аз хотироти бачагӣ то муҳаббати нахустин ва худшиносиҳо, чунон ки дар урф мегӯянд, аз арш то фаршро фароњам овардааст, ки ин амр ба огоњии комил ва дидгоњњои хосаи адиб ба зиндагї ва шинохтњои инсон ишорат дорад.

 

Маҷмуаи шеърҳои “ТАФТИ ДИЛ” соли 1984 тавассути нашриёти “Ирфон” ба дасти хонандагон расид. Дар ин китоб ашъори дар тӯли бист сол сурудаи шоир ба тарзи гулчин фароҳам омадааст. Бештарин абёти дилчаспу дилнишини шоир аз муҳаббат ба Ватан, обу хоки сарзамини диловез, мардуми ҳунарпарвари он мебошад. Даҳ сол аз ин муқаддам китоби ашъори љаззоби шоир дастраси ҳаводорони шеър гашта буд. Дар тӯли ин даҳ сол Баҳром Фирӯз хеле кам шеър гуфт ва бештарин айёми худро сарфи нигориши қиссаву ҳикояњо намуд ва дар ин миён агар фурсат даст медод, ашъори овони пешинашро дигарбора такмилу таљдиди назар менамуд. Инак, ӯ боз омад ба сари шеър, ки машқи он ба нависанда заминаи устувори эҷодкорӣ мебахшид.

Повести “ТОРУ ПУД”, ки соли 1985 ба чоп расидааст, аз садоќат ва фидокории зани тољик њикоят мекунад. Инсони оддї, ки аз дигарон њељ тафовуте надорад, баробари дар зиндагиаш мушкиле ба вуҷуд омадан, чунон хислатњои њайратангез, сифатњои пинҳоншударо зоњир мекунад, ки хонандаро ба андеша водор месозад, то муносибати худро ба атрофиён, махсусан ба аъзоёни хонавода боре амиќтар андешида тағйир диҳад.

Китоби “Тору пуд” иборат аз повест ва ҳикояҳои саршор аз масъалаҳои ахлоқиву ҳаётӣ буда, бо равоншиносии амиқ ва санъати болои нигорандагии муаллиф дили хонандаро тасхир мекунад. Дар достони “Тору пуд” масъалаи одамият ва муњофизати он аз тааррўзи ноодамон хеле тезу тунд мавриди таҳќиќи бадеї ќарор ёфтааст.

Китоби повестҳо “АГАР ВАЙ МАРД МЕБУД...” соли 1987 дар нашриёти “Адиб” мунташир шуд. Ин китоб, ки аз се повести нависанда фароҳам омада аст, масъалаҳои гуногуни ҳаёти мардуми тоҷикро аз ҷиҳатҳои гуногун мавриди тасвир қарор дода аст: шикасти сарват дар муқобили муҳаббату садоқати инсонӣ, кору зиндагии ҳалол дар рӯ ба рӯи фиребу дасисаҷӯиҳои ҳаромкорону қаллобон, ишқу вафодорӣ дар ҳамоҳангии орзуҳои ҷавонӣ. Як хусусияти махсуси қиссаҳои адиб дар он ба зуњур мерасад, ки бештарини воқеа ва қаҳрамонони асарҳои ӯ заминаи устувори ҳаётӣ доранд. Аз ин сабаб муаллиф дар пешгуфтор навишта аст: “Бунёди ин қисса воқеист ва иштирокчиёни он имрӯз дар қайди ҳаётанд. Ман саргузашти ононро ба тарзе ки мехостам, рангу бор ва равиши тоза додам, чунон ки вассаю болори иморати шикастаро барои бинои нав ба кор мебаранд. Ва ин бинои навбунёд ба он иморати кӯҳнаи воқеӣ ба ҷуз вассаю болор шабоҳате дигар надорад. Муродам аз таъкид ин аст, ки агар касе худро бишносад, маро домангир набошад”.

Китоби “Агар вай мард мебуд...” бо исми “БЫЛА БЫ ОНА МУЖЧИНОЙ” дар нашриёти “Адиб” соли 1990 барои хонандагони русзабон бо тарҷумаи достонҳои “Рухсора”, “Дорога в тумане”, “Лавина” ва худи достони “Была бы она мужчиной” пешниҳод гардидааст, ки дар он муаллиф мушкилоти мављудаи он замон, таъсири ахлоқӣ ва маънавии онро мавриди баррасї ќарор дода аст.

 

Китоби “ПЕШ АЗ ШАБИ АРӮСӢ тавассути нашриёти “Адиб” дар соли 1989 бо интишори повести ҳамноми китоб ва ҳикояҳо (беш аз 40!) ба хонандагон пешниҳод шуда аст. Повести ҷадиди адиб аз ишқи маъсуми духтари ҷавон ба нависанда – қаҳрамони достон, ҳикоят мекунад, ки аз зиндагии даврон ва қонуну қавоиди замон ошно мекунад. Муҳаббати ҳақиқии инсонӣ ин қабл аз ҳама дилбастагӣ ва дӯстдории аз ҳад зиёд, фидокорӣ ва қурбонӣ ба исми ишқ, пок аз гуноҳу ҳилаву найранг аст, ки ҳоло ин чун як падидаи азбайн рафта истода мебошад.

Ҳамчунин, маҷмӯи ҳикоёти адиб ва қиссаи “Ситораи думдор”, ки дар ин китоб фароҳам омадааст, аз пањлӯњои мухталифи рӯзгори мардуми тоҷик – аз арафаи инқилоб то рӯзҳои шикасти карахтию даврони бозсозӣ дар мисоли саргузашти одамон, муҳаббату нафрат ва заҳмату талошҳои онон наќл мекунад, ки ин нуқта ба гуногунрангии мавзўии навиштањои адиб ишорат менамояд.

Маҷмӯаи маќола ва очеркњо “САЊНАИ ГАРДОН” (соли 1993) намунаи маҳсули фаъолияти эљодии наздик ба биступанҷсолаи нигорандагӣ дар чанд риштаи мухталифи адабиёт – тарғибу ташвиқ, тақризу таҳлил, мусоҳибаву мақолот дар мавзўҳои доғи мухталифи рӯз навишташударо фароҳам овардааст, ки ҳама ба фаъолияту рӯзгори талху ширини мо марбутанд. Ба ҳамин истинод намуда Баҳром Фирӯз дар ин китоб шеъру ҳикоёту достонҳоро канор гузошта назари худро ба паҳлӯҳои гуногуни рӯзгору зиндагӣ, фарҳангу адабиёт, омузишу тарбия, рафтору кирдор, иқтисоду иҷтимо ифода карда диќќатро ба зисту маишати мардум равон мекунад, то ҷамъият дар дарки маънои зиндагї ва маишати инсонӣ чашмро бинотару аќлро гиротар кунад.

“Кадоме аз фозилоне давр гуфта аст, ки инсон табиатан ба зеру нерумандии ҷисмонӣҷаҳд менамояд. Аммо ҳеҷ кас накӯкориро машқ намекунад. Ба фикрам, фарзанди инсонро накӯкорӣ бояд омӯхт. Ман дар ҳар як китоби деҳқонии худ ба дилҳо тухми накӯкорӣ мепошам”, – навиштааст муаллиф дар ин китоб.

Романи “ЃАФЛАТЗАДАГОН”, соли 1999 дар нашриёти “Адиб” пас аз марги муфоҷои нависанда бо фарогирии қисми аввали романи “Ѓафлатзадагон”, интишор шуд. Китоби мазкур воқеоти солҳои сиюм то шастуми қарни гузаштаи навоҳии Самарқанди шўравӣҳаёти сахту фақри аҳли деҳ, зиндагии бенавоёнаи пурмашаққати деҳқонон, бењуќуќии рустоиён, муносибати фимобайни табақоти иҷтимоӣ, сӯиистифода аз қудрату мансаб, фуқдони қонуну қавонини шаҳрвандии кишвар ва адами шинохти фард ба унвони инсон бо назардошти ҳақиқати воқеӣ ва таърихиро дарбар мегирад. Қаҳрамони асосии роман марде, ки бо нерӯи идроку дӯстиву муҳаббат ба муқобили ноҳақию ноинсофиву ноодилӣ мубориза бурда талошгари ҷойгоҳи лоиқу шоистаи худ дар ҷамъияту зиндагӣ аст, мебошад. Инчунин дар ин китоб хотироти академик Муҳаммадҷон Шакурӣ, шоирону нависандагон – Гулчеҳра Сулаймонова, Абдумалик Баҳорӣ, Кароматуллои Мирзо, Додоҷон Раҷабӣ, Саидалӣ Маъмур, Пайванди Гулмурод, Мирзо Саидзода (Мирзонасриддин) ва Тӯҳфа Расулӣ ва ёддоштҳои бархе аз ҳамкорону дӯстони нависандаи шодравон Баҳром Фирӯз нашр шудаанд.

 

Нависанда Баҳром Фирӯз пас аз офаридани чунин достонҳову ҳикояҳои ҷаззоб дар байни мардум ҳаводорони зиёде пайдо кард ва инчунин дар адабиёт низ ба

дараљаи устодї расида, дастгиру мададгори навқаламон низ буд. Андешаву мулоњизањояшро бепардаву ошкоро роҷеъ ба эљодиёти љавонон дар хусуси аслу моњияти њикоя, шевањои аслии нигориши он, мафњуми шеъри нав, равишҳои ҷадиди таснифу таълиф, сабку услуби тозаи достонсароӣ ва ғ. иброз мекард, ки на њамеша ва на ба њама писанд меомад. Албатта ин ҳақиқатгўиву баёни фош боиси малули хотири бархе аз нафарони адами истеъдод мешуд. Ба сараш борони маломат мерехт, вале таҳаммули чоплусӣ ва тамаллуқкориро надошт ва чун ба таъбири шоир гуфта “фош мегуфту аз гуфтаи худ дилшод буд...”

Бањром Фирўз аз сўйи дигар, устодони худро фаромўш намекард ва њамеша дар бораи њар кадоме аз онњо бо самимияту эњтироми вижа сухан мегуфт, аз некиву сабаќашон, ёриву дастгириашон ёдовар мешуд.

Устодони шодравонаш Мирзо Турсунзода, Мирсаиди Миршакар, Боќї Рањим-зода, Рањим Љалил, Љалол Икромї, Сотим Улуғзода, Фотењ Ниёзӣ, Фазлиддин Муњаммадиев, дўсти соњибњунараш Љумъа Одинаро дар њар давраю мањфил бо ҳарфи нек хотирагӯӣ мекард. Дар хусуси адибони забардаст С.Улуѓзода ва А.Бањорї, мунаќќиди нуқтасанљ – Муњаммадљон Шакурї ва дўстони дигари њамќаламаш бо мењри беандоза сухан мегуфт.

Муҳаммадҷон Шакурӣ, олими забардаст ва мунаққиди барҷастаи тоҷик, аксари эҷодиёти Баҳром Фирӯзро аз ғалбери адабӣ гузаронидааст ва ба бештари онҳо тақризи илмиву адабї ва наќди шеърӣ навиштааст. Ҳар сухан ва ҳар фикру андешаи гуфта ва навиштаи Устодро Баҳром Фирӯз бо таваљљўњ ва диќќати тамом мутолеа намуда, нигоштањои хешро бар асоси мулоњизоти ин донишманди беназир ва устоди рањнамову ѓамхор ислоҳу такмил мекард.

Шодравон Муҳаммадҷон Шакурӣ рољеъ ба эҷодиёти Б.Фирӯз навиштааст: “...Пайванди ногусистании инсон ва табиат, бо чашми њайрат ва мафтунї ба сирру асрори табиат, аљоибот ва њусни беолоиши он нигаристани инсон, хусусан хурдсолон дар ин њикояњо на бо калимањои зебо ва суханороии зоњирї, балки бо сухани оддї, бо ќувваи тасвири мушаххас нишон дода шудааст. Б.Фирўз аз рангу равѓани романтикї худдорї мекунад. Шавќи пурзўри инсон, ки аз мушоњидаи манзарањои табиат ва ё рафтори њайвоноти гуногун бедор шудааст, дилбастагї ва мењри самимии одам нисбат ба боѓу роѓ, кўњу дара, чашмасорону обшорон ё ки нисбат ба љонварони дўстрўи содиќ ва монанди инњо дар асарњои Б.Фирўз бо падидањои мушаххасашон намудор мегарданд. Чашми хонанда, хусусан хонандаи љавонро ба зебоињои зиндагї, ба њусни табиат ва дунё кушодан, диќќати хонандаро ба дидани наљобати дили инсон ва хулки неки ў равона кардан, ба ин восита барои устувории пояњои инсоният дар љомеа кўшидан як шакли ифодаи башардўстї дар асарњои Б.Фирўз аст. Ин башардўстии олї масъулиятшиносии шахсро низ дарбар дорад. Нависанда на фаќат мењри зиндагї ва инсонро дар дили шахс мустањкам мекунад, балки зимнан чунин фикреро њам талќин менамояд, ки шахс дар назди чунин инсони асил, дар назди зиндагї ва сарзамин љавобгар буда, хулќашро ба онњо мувофиќ гардонад, барои муњофизати онњо тайёр бошад, нагузорад, ки ба ин њама њусну зебої ва назокату наљобат осебе расад. Б.Фирўз ба таври хосе њисси масъулияти шахсро  дар назди љомеа ќувват медињад. Ба забони халќ бо эњтиёткории тамом наздик шудан ва аз ин ганљина дурдонањо љустан аз даврањои аввали таърихи адабиёти шўравии тољикї, хусусан бо љањду љадали устод Айнї бисёр ривољ ёфта буд. Имрўз ин корро нависандагони миёнсол ва љавон давом медињанд. Ин гурўњ сабки саљияофаринии тоза ва назари амиќбин доранд, мактаби таљрибаи адабиёти љањониро гузашта, имрўз дар ин роњ баъзан хеле эњтиёткор буда, анъанањои Айнї, Икромї, Улуѓзодаро бештар ба тарзи дигаре ва њар кадоме ба таври худ инкишоф медињанд. Бањром Фирўз њам дар њамин ќатор аст.

Насри Бањром Фирўз аз дигар љињатњо њам як њисса аз он љараёнест, ки бо номи Ф.Муњаммадиев, С.Турсун, Кўњзод, А.Самадов ва монанди инњо вобастагї дорад. Бо диќќати тамом нигаристан ба симои њамзамонон, аз феълу атвори онњо зарра-зарра љамъ овардани нишонањои одамият ва кўшиши љиддї дар роњи устувории пояњои он њоло моњияти эљодиёти бисёр нависандагони тољикро ташкил мекунад ва Б.Фирўз яке аз онњост.

Арзишњои маънавии љовид бунёди одамиятро ташкил менамоянд. Онњоро бодиќќат омўхтан, дар рафти дигаргунињои пурсуръати замони тўфонии мо муњимтарин падидањои онњоро аз даст надода, бо худ эњтиёткорона ба оянда бурдан ва барои фардои башарият мањфуз доштан вазифаи бузурги гуманистї мебошад. Адабиёт њам дар ин роњ хизмат мекунад. Ањамияти аксари асарњои Бањром Фирўз низ дар њамин аст”.

Баҳром Фирӯз рољеъ ба мазмуну мўњтавои китобҳояш аз хонандагон номаҳои зиёд мегирифт ва њатто аз мамлакатњои хориљї, аз китобхонаи конгресси ШМА ва ғ. аммо мактуби хонандагони оддї, дењќону донишљў, муаллиму коргар, муњандису табибон барои ӯ аз њама азиз буд ва ният дошт рўзе аз навиштањои онон китобе мураттаб созад. Китоб аз номањои хонандагон! Вале ҳайҳот умр боқӣ накарду ба ин орзуи деринаи хеш нарасид.

Ӯ вазифаи адабиёт ва масъалаи асосие, ки дар назди он дар замони муосир гузошта шудааст, дар пешнињоди матолибе дар зовияи адабиёти пешќадами равшанфикрон дар њамаи давру замонњо барои некї ва накўкорї, барои тавфиќ ва такмил ёфтани инсон медид. Адабиёти мо ин анъанаи муќаддасро давом медињад. Ба фикри ӯ, “адабиёт беш аз њар ваќт бояд барои тарбияи њисси-маънавии инсон, барои пойдории накўкорї, ростию поктинатї, дўстию рафоќат талош созад” ва ӯ аз навиштањои худ њамин талаботро дошт. Љањдаш бар он буд, ки дар ин мубориза сухани бурро ва таъсирбахше гўяд, “зеро њар асаре, ки бо шавќу раѓбат хонда намешавад, сарфи назар аз ѓояи олї, фикри бикр, мавзўи обнарасида ва ё фасоњату назокату муњиммияти мавзўяш вазифаи худро адо карда наметавонад. Дар мусобиќа бо кино ва телевизион барин васоили пуртаъсир адабиёт бояд маќоми худро аз даст надињад”.

Дар мавриди нақшаҳои кориаш гуфта буд, ки “чунон ки адиби маъруф Расул Ғамзатов фармудааст, камон ба даст ба рањи шикор баромада, кас намедонад чї сайде мегирад. Ман њам пайваста љустуљў ва такопўйњо дорам, орзумандам монанди дӯстон ва њамќаламони пуркорам китобњои дилписанд нависам. Ба ѓайр аз ин, ман адиби њикоятнависам ва пайваста њикоя менависам. Њикоя дар насри солњои охир маќоме хосае дорад. Дар назар чунин меояд, ки адабиёти тољик фаќат аз рўи њикоя бо адабиёти пешќадами дигар миллатњо њамсарї кардан метавонад. Њайфо, ки муњаќќиќону мунаќќидони тољик њанўз аз ин равнаќ ё огоњї надоранд ва ё фурсати тањќиќи онро наёфтаанд. Њаками мўътабар боз њам айём аст ва хонандагони мўътабар”.

Осори адабии Баҳроми Фирӯз аз вижагиҳои хосе бархӯрдор мебошад. Ӯ чӣ дар назм ва чӣ дар наср адиби комёб ва муваффақ маҳсуб мешавад. Хидмати мондагори адиб бо нишону подоши давлатӣқадр гардида аст. Баҳроми Фирӯз “Корманди шоистаи фарҳанги Тоҷикистон” ва барандаи “Ҷоизаи адабии ба номи устод Садриддин Айнӣ” мебошад. Суханвари соҳибном дар авҷи камолоти умр ҷаҳони моро падруд гуфт, аммо бо эҷоди ҷаҳони хеш – дунёи шеъру адаб дар таърихи адабиёти муосири тоҷик ва дар қалби дӯстдорони китоб ва муҳибу мухлисони каломи бадеъ умри сармад ёфт.

 

БАРХЕ АЗ МУЛОЊИЗОТИ АҲЛИ ИЛМУ АДАБ БОБАТИ НАВИСАНДА БАҲРОМИ ФИРӮЗ

 

Қалами ӯ чунин иқтидор пайдо кардааст, ки аз резапораҳои зиндагӣ маънои муҳимме бароварда, пеш аз ҳама одамиятро устувор мекунад”.

Муҳаммадҷон Шакурӣ, академики Академия улуми Тољикистон, с.2009

 

“Баҳром Фирӯз мардуми худро хуб мешиносад, дар асарҳояш хусусиятҳои миллии зиндагӣ ва одатҳои тоҷикон ба таври ҳақиқӣ инъикос меёбанд. (Гӯштингирӣ – мусобиқаи паҳлавонон”). Дар ин росто насри Баҳром Фирӯз ба адабиёти бисёрмиллатии шӯравии солҳои охир мутобиқ мешавад, ки дар он мавзӯи ахлоқӣ аввалиндараҷа мебошад”.

Сотим Улуғзода, нависанда, узви вобастаи Академия улуми Тољикистон, с.1982

 

“Чӣ дар њикояњои хурду чӣ дар ќиссањояш, чӣ дар очеркњояш, ки њар яке пањлўњои гуногуни зиндагиро фаро гирифта буданд, вай шоир монд. Масъалањои нав ба навро љустуљў мекард, бањсњои ў хонандаро ба фикру андешањо гирифта мебурд”.

Гулчеҳра Сулаймонова, шоир, с.1999

 

“Баҳром Фирӯз дар бораи қиссаю ҳикояҳоям мақолаҳо навишта буд, ҷонибдориям мекард, шахсе, ки борҳо дар зиндагӣ дастгирам гашта... Акнун аз ӯ бароям ёд монда, суратҳои бо ҳам гирифта, номаҳо, навиштаҳояш монда.

Кароматулло Мирзо, нависанда, с.1995

“Муболиѓа намешавад агар гўям, ки Бањром Фирўз њар як достони нави худро барои мутолиаву машварат даставвал ба Муњаммадљон Шукуров ва камина месупорид. Ман дастнависи асарњои ўро бодиќќат мехондам. Аз образњои мукаммали офаридааш ва аз бозёфтњои љолиби бадеияш ба завќ меомадам. Ман ба ин хотирањои парешони худ бо се байти тозаи мувашшањ нуќта мегузорам:

 

Боз ёдат мекунам, эй дўст, шабњои дароз,

Аз вафоти нобањангоми ту бо сўзу гудоз.

Њайфам ояд аз ѓуруби моњтоби мўњташам,

Рафтию бинњоди андар ќалби мо дарду алам.

Одати мо нест, аммо нолаю оњу фиѓон,

Монад осори наљибу номи некат љовидон

Абдумалик Баҳорӣ,  с.1998

 

“Ман бисёр њикояву ќиссањо ва романи “Ѓафлатзадагон”-и ўро хондаам. Њамин бањои устод Шакурї ба тамоми эљодиёти Бањром хос аст. Вай адиби ҳақталош, дар кору зиндагӣҳам яксухану якрў буд ва чунин рафтор мекард”.

Гулназар, шоир, октябри 2009

 

“...Ваќте њарф мезад, барои далели сухан на фаќат аз Рўдакию Фирдавсї, Њофизу Саъдї, Хайёму Мавлонои Румӣ ва ё Айнию Лоњутию Турсунзода, балки бештар аз осори фалсафа ва кимиёгарону риёзидонњои љањон мисолу иќтибосњо меовард.”

Додоҷон Раҷабӣ, нависанда, с.1999

 

“Чунонки бузургон гуфтаанд, суханварон таваллуд доранду мурдан не. Баҳром Фирӯз суханвари асил буд ва номи ӯ бо беҳтарин гавҳари ганҷинаи ҳастӣ, яъне бо сухан зинда хоҳад монд”.

Саидалӣ Маъмур, шоир, с.1999

 

“Бо навиштаву эљодаш мењмони азизи њар хонадон аст. Мањбубият дорад миёни хонандагони сершумораш. Ва як сухани нек ба сони чашмаи мусаффое бошад, ки умре замини эътиќод ва орзуњои инсонро шодоб созад”.

Латофат, шоир, с.2009

 

“Бањром Фирўз симои сирф тољиконаву нуронї ва ботини зебо њам дошт...

...Хабари тарљумаи намунањо аз осори нависанда ба забонњои олмониву љопонї ва англисї моро ба ваљҳ меовард. Дар солњои њафтодуму њаштодуми садаи гузашта чунин рўйдоде басо нодир буд ва маънињои баланди осори адабии Бањром Фирўзи сухангустар аз ёди мо ва њазорњо тан хонандагони осори он фарзанди сарафрози Самарќанди шўњраи дањр нарафтааст ва нахоњад рафт”.

Мирзо Шакурзода, адиб, с.2009

 

“Ман фикр кардам, ки њикояњои акаи Бањром тахмин аз панљоњ бештаранду то њол дар бораашон маќолае нахондаам. Бетарафиву бетафовутии њамнишину њамсолон касро алам мекунад. Аммо акаи Бањром аз шеър ё њикояи хуби дигарон хурсандї мекарданд. Мегуфтанд, ки аз адибони насли мо њеч кадоме мисли Лоиќ забонро хуб намедонад. Ё аз љавонон Низом Ќосим шеърњои дилнишин менависад. Китоби Фарзонаро чоп кардем. Ман мудири шўъба. Лекин як калимаро њам дигар накардам. Баъзан китоби шоирони номдорро сип-сиёњ карда ба дасташон бармегардонем. Ана пас аз аќиб айб кофта мегарданд. Лекин ман аз онњо наметарсам...”

Мирзо Саидзода (Мирзонасриддин), нависанда, с.1999

“Баҳром Фирӯз аз мутолиаи осори ҷавонони соҳибзавқу ҳунарманд меболид, бе ҳеҷ дудилагӣ дастгириашон мекард ва дигаронро даъват мекард, ки аз адибони соҳибистеъдод ибрат бигиранд.”

Пайванди Гулмуродзода, рӯзноманигор, с.1995

 

“Ѓоибона аз рўи њикояву очерк ва шеърњои љаззоби Бањром Фирўз ба воситаи радиову телевизион ва рўзномаю маљаллањо мешинохтам. Ва орзу доштам аз наздик бо ин марди хирад шинос шавам. Ман гумон доштам, ки Бањром Фирўз як марди солдидаи мўйсафед ва хеле ботаљрибае њаст, ки навиштаљоташ пухтаю бо далелњо силсилабандї шудаанд. Дидам, ки марди хеле љавони боќуввати мўйсиёњ, аммо соњиби таљрибаву пухтакор. Дар рафти њамкорї бо ин марди закию зиндадил ба ин бори дигар бовар њосил намудам”.

Тӯҳфа Расулӣ, рӯзноманигор, с. 1999

 

“Њамин тавр, дар муддати тўлонї чандин китобњо (достону романњо) яке паси дигар хонда шуданд. Бањромљон њам ба “касалї”-и доимии китобхонї гирифтор шуд, ки то охири умраш давом кард. Яъне устод Наимов ўро ба ин “касалї” гирифтор карда буданд”.

Рањмат Давлатов, дӯст ва ҳамсабақ, с.2009

 

“Бањром Фирўз љўяндаву ёбанда буд, њамеша дар љустуљў буд. Осори тозаву нав меофарид. Забони асарњояш тоза, мантиќаш баланд, ќањрамони ќиссаву њикояњояш бофтаи хаёлї набуда, балки одамони њаќиќии некному некбин мебошанд”.

Расул Шарифов, дӯст ва ҳамсабақ, с.2008

 

 

 

 

 

 

Баҳром Фирӯз (1939-1994)

Нависанда, шоир ва мунаққиди тоҷик.

Узви Иттифоқи нависандагони ИҶШС (СССР) аз соли 1971.

Муаллифи маҷмуаи ҳикояҳо, достонҳо ва шеърҳо мебошад.

Ҷоиза

Барандаи мукофоти ба номи С. Айнӣ

 

Корманди хизматнишондодаи фарҳанг

 

Меҳмонони мо

Free counters!

Кӣ дар сайт

Сейчас 8 гостей на сайте

Пайвандҳои муфид

Саҳифа бахшида ба Баҳром Фирӯз дар Википедия

 

Ба шабакаи мо обуна шав!

 

Sex Hikayeleri